Hipodrom w Konstantynopolu

Zatrzymaj się i posłuchaj placu – kroków na kamieniach, gołębi, odległego tramwaju. Teraz wyobraź sobie tę samą przestrzeń wypełnioną od ściany do ściany ryczącym tłumem. Przez około tysiąc lat było to najgłośniejsze miejsce w Konstantynopolu. Czterokonny rydwan pędził prostą, na której stoisz, ostro skręcając na obu końcach i z hukiem powracając. Widzowie krzyczeli na swoje zaprzęgi z kamiennych, piętrowych siedzeń, które wznosiły się wokół ciebie. Stadion zniknął. Jego kształt wciąż jest pod twoimi stopami.

To jest konstantynopolitański hipodrom – hipodrom to po grecku tor wyścigowy. Arena wyścigowa stała tu od początków istnienia miasta, a kiedy Konstantyn Wielki w IV wieku ponownie założył miasto jako swoją stolicę, powiększył arenę do rozmiarów imperialnych. Szacunki jej pojemności są różne, ale mieściła dziesiątki tysięcy osób. Współczesny plac, zwany Placem Sultanahmet lub At Meydanı – Placem Koni po turecku – zachowuje dawny zarys. Długa, otwarta przestrzeń, którą widzisz, niemal dokładnie odzwierciedla starożytny tor wyścigowy.

Wyobraź sobie ten układ. Pośrodku toru biegła długa bariera zwana spina, ozdobiona pomnikami, posągami i trofeami zebranymi z całego imperium. Rydwany ścigały się wokół niej – siedem okrążeń, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, z kraksami najprawdopodobniej na ciasnych zakrętach. Cesarz obserwował wyścig z loży cesarskiej połączonej bezpośrednio z Wielkim Pałacem, dzięki czemu mógł pojawić się przed ludem bez przechodzenia przez ulicę. Wstęp na wyścigi był bezpłatny. To właśnie tam władca i poddani mogli się zobaczyć.

Kibice organizowali się we frakcje nazwane od barw drużynowych – przede wszystkim Błękitnych i Zielonych. Byli po części klubem sportowym, po części partią polityczną, po części gangiem ulicznym. Cesarze zabiegali o ich względy, bali się ich, a czasami przez nich ginęli. W 532 roku frakcje zjednoczyły się przeciwko cesarzowi Justynianowi podczas zamieszek w Nika. Powstanie spaliło znaczną część centrum miasta, w tym wcześniejszy kościół na miejscu Hagia Sophia. Wszystko zakończyło się tutaj, na tej arenie, gdy wojska cesarskie uwięziły buntowników i zabiły ich tysiącami.

Trzy pomniki ze spiny wciąż stoją, a najstarszy jest zdumiewający. Egipski obelisk na środku placu został wyrzeźbiony ponad trzy tysiące lat temu dla faraona Totmesa III i pierwotnie stał w świątyni w Karnaku. Cesarz Teodozjusz kazał go tu przetransportować i ustawić na rzeźbionym marmurowym cokole w 390 roku. Na różowym granicie wciąż widnieją wyraźne hieroglify wychwalające faraona. Może to być najstarszy obiekt wykonany ręką człowieka, jaki kiedykolwiek stoi w Stambule.

Poświęć trochę czasu na marmurową podstawę pod obeliskiem, ponieważ jest to dokument. Rzeźbione panele przedstawiają Teodozjusza i jego dwór obserwujących wyścigi z cesarskiej loży – widzów, tancerzy, muzyków i klęczących posłów składających daninę. Jeden panel przedstawia sam obelisk wciągany do pionu za pomocą lin i wciągarek – kamienny obraz przedstawiający jego własną instalację. Rzeźba jest zniszczona, ale czytelna. Patrzysz na Hipodrom tak, jak widziała go jego własna publiczność szesnaście wieków temu.

Kilka kroków dalej stoi skręcony pień z brązu – Kolumna Węża. Jest starsza niż samo miasto. Greckie miasta odlały ją po zwycięstwie nad Persami pod Platejami w 479 roku p.n.e. i ustawiły w sanktuarium w Delfach jako ofiarę dziękczynną. Trzy splecione węże z brązu wyrastały z ziemi i niegdyś podtrzymywały złote naczynie. Konstantyn przeniósł kolumnę do swojej nowej stolicy. Głowy węży przetrwały do czasów osmańskich, a następnie zaginęły – ocalały fragment jednej z nich jest przechowywany w muzeum w mieście.

Na samym końcu placu wznosi się trzeci zabytek, Obelisk Murowany – surowa wieża z kamiennych bloków. Kiedyś wyglądała zupełnie inaczej. Cesarz Konstantyn VII odrestaurował ją w X wieku i pokrył złoconymi, brązowymi płytami, które odbijały światło słoneczne. Krzyżowcy później ograbili ten brąz, podobno przetapiając go na monety. Pozostał jedynie goły, murowany rdzeń, wyżłobiony przez pogodę. Podobno wspinali się na niego młodzi żołnierze osmańscy – janczarzy – aby popisać się swoimi umiejętnościami i odwagą.

Największe skarby hipodromu pozostawione siłą. W 1204 roku armia IV Krucjaty splądrowała Konstantynopol – armia chrześcijańska splądrowała chrześcijańską stolicę. Wśród łupów znajdowały się cztery pozłacane brązowe konie, które stały nad bramami startowymi tej areny. Krzyżowcy przetransportowali je do Wenecji, gdzie umieszczono je na fasadzie Bazyliki Świętego Marka. Pozostają w Wenecji do dziś – oryginały przechowywane są w budynku, a repliki na zewnątrz. Najwspanialsza zachowana rzeźba tego placu znajduje się ponad tysiąc kilometrów stąd.

Za czasów Imperium Osmańskiego wyścigi ustały, ale przestrzeń przetrwała. W Meydanı odbywały się ćwiczenia konne, ceremonie, festiwale i huczne wesela książąt, które trwały całymi dniami, z akrobatycznymi pokazami i fajerwerkami. Błękitny Meczet wyrósł wzdłuż jednej ze ścian na początku XVII wieku, a kamień ze zrujnowanych trybun trafiał do nowych budynków, tak jak przez wieki. Na północnym krańcu, w 1900 roku, pojawiła się kopulasta fontanna – dar niemieckiego cesarza Wilhelma II dla sułtana osmańskiego, której sufit wyłożony był złotą mozaiką.

Jeden z masywnych fragmentów oryginalnej konstrukcji jest widoczny na pierwszy rzut oka. Przejdź na południowy, zakrzywiony koniec placu i spójrz w dół zbocza za nim. Ogromna ceglana konstrukcja to sfendon – sklepiona platforma, która podtrzymywała zakrzywiony koniec trybun na nierównym terenie. Jego łuki to dzieło rzymskiej inżynierii w pełnej krasie, wciąż dźwigające ciężar po tylu wiekach. Większość zwiedzających nigdy nie pokonuje dodatkowych stu metrów, żeby go zobaczyć. Zrób to – to najbliższy kontakt z samym stadionem.

Zakończ w dowolnym miejscu wzdłuż długiej osi placu. Siedzenia zniknęły, marmur jest rozrzucony po trzech empirach, a trawa rośnie tam, gdzie stały słupki zawracania. Jednak przestrzeń ta wciąż pełni swoją starą funkcję: gromadzi ludzi. Sprzedawcy oferują prażoną kukurydzę, dzieci gonią gołębie, a wycieczki dryfują między zabytkami. Stań na wytartych kamieniach, spójrz na całą długość starożytnego toru i pozwól, by współczesny plac i nieistniejąca arena zajmowały ten sam widok.