Błękitny Meczet

Wejdź najpierw na dziedziniec i pozwól, by hałas ucichł. Nawierzchnia jest gładka, szara, chłodna przez cienkie buty. Gołębie unoszą się w górę dachu w strzępach. Gdzieś za tobą dzwoni dzwonek tramwajowy na Divan Yolu, ale tutaj dźwięk jest stłumiony. Wchodzisz do środka, a światło zmienia barwę. Wpada przez liczne okna, przelatuje przez niebiesko-białe kafelki i opada na głęboki czerwony dywan. To Meczet Sułtana Ahmeda. Prawie wszyscy nazywają go Błękitnym Meczetem, a to zasługa płytek.

To czynny meczet, a nie muzeum. Wstęp jest bezpłatny, a zwiedzający są mile widziani poza pięcioma codziennymi godzinami modlitwy. Zdejmij buty przy wejściu. Zakryj ramiona, a jeśli jesteś kobietą, nakryj głowę – przy wejściu rozdawane są chusty. Po wejściu do środka mów cicho i stań za barierą wyznaczającą miejsce modlitwy. Ludzie przychodzą tu modlić się kilka razy dziennie. Jesteś gościem w samym środku tego wszystkiego.

Budowa rozpoczęła się w 1609 roku za czasów sułtana Ahmeda I. Był młodym mężczyzną, ledwo co wyszedł z wieku nastoletniego i pragnął meczetu, który odpowiadałby Hagii Sophii po drugiej stronie placu. Prace trwały około ośmiu lat. Architektem był Sedefkar Mehmed Agha, który kształcił się w warsztacie założonym przez Sinana. Jego imię oznacza mniej więcej „rzemieślnik z masy perłowej” – swoją karierę zaczynał jako inkrustator muszli w drewnie, a nie budowniczy kopuł.

Samo miejsce było wymowne. Ahmed usunął pałace swoich ministrów, aby zrobić miejsce. Meczet stoi bezpośrednio na terenie dawnego bizantyjskiego pałacu cesarskiego, obok hipodromu, gdzie niegdyś ścigały się rydwany. Budynek znajduje się więc pomiędzy dwoma nieistniejącymi światami. Wciąż można dostrzec długi owal toru wyścigowego w kształcie parku na zewnątrz, z egipskim obeliskiem na jednym końcu.

Spójrz w górę na sufit. Główna kopuła spoczywa na czterech ogromnych, okrągłych filarach, czasem nazywanych stopami słonia, każdy o średnicy kilku metrów. Wokół niej, półkopuły schodzą poziomami w kierunku narożników. Efekt to kaskada krzywizn, a nie pojedyncza przestrzeń. Architekci osmańscy uczyli się tego przez wiek. Tutaj pokazali, co może dać wiek praktyki – porządek, symetrię i wyraźną ścieżkę dla oka od podłogi w górę.

Teraz płytki. Jest ich ponad dwadzieścia tysięcy, wykonanych w mieście Iznik, na wschód od miasta. Wzory przedstawiają tulipany, goździki, cyprysy i winorośl. Spójrzcie na dolne ściany i galerie: te płytki są najwspanialsze, o głębokim kobalcie i czerwieni, którą izniccy garncarze nauczyli się utrwalać pod szkliwem. Wyżej jakość się zmienia. Sułtan zamówił ich tak wiele i tak szybko, że warsztaty z trudem utrzymywały standard.

Ten pośpiech miał długotrwałe konsekwencje. Popyt podniósł ceny w Izniku, a tamtejsi garncarze musieli uciekać na skróty. W ciągu kilku pokoleń piece w mieście podupadły, a okres świetności tureckiej sztuki kaflarskiej dobiegł końca. To wnętrze jest więc zarówno punktem kulminacyjnym, jak i swego rodzaju końcem. To, na co patrzysz, to jedno z ostatnich ogromnych zleceń, jakie kiedykolwiek zrealizowała branża.

Pomieszczenie oświetla dwieście sześćdziesiąt okien. Oryginalne szkło pochodziło z Wenecji, barwione i cięte na małe tafle. Większość tego, co teraz widzisz, to późniejsze prace zastępcze, ponieważ szkło z tamtego okresu rzadko przetrwało trzęsienia ziemi i pożary. Żyrandole wiszą nisko na długich łańcuchach. W przeszłości trzymano w nich lampy oliwne, a czasem umieszczano między nimi strusie jaja – tradycyjne wyjaśnienie głosi, że chroniły one pająki przed oliwą.

Znajdź mihrab, marmurową niszę w ścianie, która wskazuje kierunek do Mekki. Obok stoi minbar, wysoka, schodkowa ambona, używana do piątkowych kazań. Oba są wyrzeźbione z jasnego marmuru, a ich rzeźba jest powściągliwa w porównaniu z płytkami. To celowe. Oko potrzebuje spokojnego miejsca, by odpocząć. Po lewej stronie znajduje się podwyższenie dla muezina, który udziela odpowiedzi podczas modlitwy.

Na zewnątrz meczet ma sześć minaretów. W tamtych czasach ta liczba stanowiła problem. Świątynia w Mekce również miała ich sześć, a ich dorównanie wydawało się przypuszczeniem. Powszechnie opowiadana historia głosi, że sułtan rozstrzygnął sprawę, finansując budowę kolejnego minaretu w Mekce. Niezależnie od tego, czy stało się tak w rzeczywistości, czy nie, sześć smukłych wież w tym miejscu wciąż jest czymś niezwykłym. Policzmy je od strony dziedzińca – cztery w rogach sali modlitewnej, dwie na drugim końcu dziedzińca.

Ahmed nie cieszył się meczetem długo. Zmarł w 1617 roku, w którym ukończono budowę, mając zaledwie dwadzieścia kilka lat. Jego grób znajduje się tuż za północną ścianą, a wraz z nim pochowano kilkoro jego dzieci. Meczet jest otwarty dla zwiedzających i zazwyczaj jest prawie pusty. Kilka metrów od jednego z najbardziej zatłoczonych wnętrz Stambułu można stanąć samotnie w cichym, wyłożonym kafelkami pomieszczeniu z człowiekiem, który to wszystko zlecił.

Kompleks nigdy nie był tylko meczetem. Znajdowała się w nim szkoła religijna, jadłodajnia, szpital i targ, którego czynsze pokrywały koszty utrzymania. Osmańskie fundamenty przez wieki projektowano tak, aby same się finansowały. Niektóre z tych budynków już nie istnieją, w innych mieszczą się sklepy z dywanami i kawiarnie. Arkadowa konstrukcja wzdłuż południowej strony służyła niegdyś okolicy w sposób, który nie miał nic wspólnego z modlitwą.

Wyjdź z powrotem na dziedziniec i stań przy centralnej fontannie. Stąd widać kopuły ułożone w kolejności, od najmniejszej do największej. Odwróć się, a zobaczysz Hagię Sophię, tysiąc lat starszą, po drugiej stronie ogrodów. Dwa budynki, jedna rozmowa, prowadzone przez park pełen tulipanów i turystów. Weź powolny wdech morskiego powietrza unoszącego się znad Morza Marmara — a potem zdecyduj, na którą z nich chcesz popatrzeć dłużej.