Süleymaniye-moskee

De wind komt als eerste. Boven op deze heuvel is de lucht constant in beweging en voert de geur van de zee mee vanuit de Gouden Hoorn beneden. Meeuwen cirkelen rond de muren van de binnenplaats. In de tuin van de begraafplaats klinkt vogelzang en verderop het geluid van verkeer dat de helling oprijdt. Vergeleken met de moskeeën bij de tramlijn is deze plek rustig. Studenten lopen voorbij met boeken. Katten slapen op de warme stenen. Dan ga je naar binnen en de ruimte is enorm en heel stil.

Dit is de Suleymaniye-moskee, gebouwd voor sultan Suleiman tussen 1550 en 1557. De architect was Sinan, die ongeveer vijftig jaar lang hoofdarchitect van het rijk was en aan honderden gebouwen werkte. Hij was in de zestig toen hij hieraan begon. Hij had al heel wat gebouwd. Deze opdracht plaatste hem in het hart van het rijk, op de hoogste zichtbare heuvel, voor de heerser op het hoogtepunt van de Ottomaanse macht.

Sinan beoordeelde zijn eigen werk zorgvuldig. Hij beschreef een vroege moskee als zijn leermeesterwerk, deze als zijn gezelwerk en een latere moskee in Edirne als zijn meesterwerk. Dat is zijn eigen beschrijving, opgeschreven op latere leeftijd. Het gebouw waarin u zich bevindt, was dus volgens hem niet zijn beste werk. Sta daar even bij stil. Hij dacht dat hij het beter kon doen, en rond zijn zeventigste ging hij dat ook doen.

Kijk omhoog. De centrale koepel rijst zo'n 53 meter boven de vloer uit en heeft een overspanning van ongeveer 27 meter. Twee halve koepels vergroten de ruimte langs één as, en kleinere koepels vullen de zijkanten. De verhoudingen zijn cruciaal. Sinan loste een probleem op dat duizend jaar eerder door de Hagia Sophia was gesteld: hoe bouw je een enkel, samenhangend interieur? Hij wilde een ruimte die in één oogopslag te begrijpen was. Ga bij de deur staan en je kunt alles in één oogopslag overzien.

Let op hoeveel licht er is en hoe gelijkmatig het valt. Ramen zijn in stroken langs de muren geplaatst, rond de basis van de koepel en in de timpaanpanelen. Er is geen donkere hoek. Vergelijk dat eens met de kleurrijke, gedessineerde interieurs elders in de stad. Hier zijn de muren grotendeels effen, het tegelwerk beperkt zich tot het gebied rond de gebedsnis en het glas-in-lood is geconcentreerd in een paar ramen. De ontwerpkeuze was ingetogenheid.

Sinan dacht ook aan geluid. Vlakbij de koepel werden kleipotten in de constructie verwerkt, met openingen naar de ruimte gericht, om echo te absorberen en de stem van een prediker te dragen. De moskee was ontworpen om zowel gezien als gehoord te worden. Luister maar eens als het er niet druk is. Een stem vanaf de preekstoel bereikt de achterwand zonder versterking. Dit was een staaltje techniek dat een bouwer in de zestiende eeuw alleen kon testen door het te bouwen.

En hier is het detail dat mensen zich herinneren. Boven de hoofdingang bevindt zich een kleine ruimte. Luchtstromen waren zo ontworpen dat de rook van de olielampen in de hele moskee naar die ruimte werd gezogen, waar het roet zich op de muren verzamelde. Het roet werd eraf geschraapt en gebruikt om inkt te maken. Zo leverden de lampen die het gebed verlichtten ook het materiaal voor het schrijven van manuscripten. Het is een gesloten kringloop, bedacht vierhonderd jaar voordat iemand die term gebruikte.

Kijk eens naar de gebedsnis en de muur eromheen. De tegels hier zijn Iznik-werk uit de bloeiperiode – witte ondergrond, kobaltblauw, turkoois en dat diepe, zegellakrode dat de Iznik-pottenbakkers net onder de knie hadden gekregen. Het glas-in-lood naast de nis is gemaakt door een ambachtsman die bekend stond onder de bijnaam Dronken Ibrahim. De ramen behoren tot de mooiste die bewaard zijn gebleven in een Ottomaans gebouw, en de kleuren veranderen volledig afhankelijk van de stand van de zon.

Buiten staan vier minaretten op de hoeken van de binnenplaats, met daartussen tien balkons. De traditionele verklaring is een dubbele telling: vier omdat Suleiman de vierde sultan was die vanuit Istanbul regeerde, tien omdat hij de tiende in de Ottomaanse dynastie was. Of de architect het nu zo bedoeld heeft of niet, deze interpretatie wordt al eeuwenlang herhaald. Loop de binnenplaats op en tel zelf de balkons. Het duurt maar een minuut en het is vreemd genoeg bevredigend.

De moskee was nooit het enige project. Rondom de moskee liet Sinan een complex van gebouwen aanleggen: scholen, een medische faculteit, een ziekenhuis, een gaarkeuken met gratis maaltijden, een hammam, een karavanserai en winkels waarvan de huurinkomsten alles financierden. Verschillende van die gebouwen staan nog steeds langs de omliggende straten. In een ervan is nu een bibliotheek gevestigd, in een ander een restaurant dat bekendstaat om zijn bonenstoofpot. Het idee was een zelfvoorzienende wijk, geen monument.

Loop de tuin achter de moskee in en u vindt twee graven. Suleiman ligt in het grotere graf, onder een koepelplafond met kleine openingen. Zijn vrouw Hurrem Sultan ligt in het kleinere graf ernaast. Zij was als gevangene opgenomen in het keizerlijk huishouden en werd zijn wettige echtgenote, wat een breuk vormde met generaties Ottomaanse traditie. Dat zij in haar eigen graf, in deze tuin, begraven ligt, was op zich al een statement.

Ook Sinan ligt hier begraven, in een klein hoekgraf aan de rand van het complex, net buiten de muur. Het is bescheiden – een stenen baldakijn boven een marmeren gedenksteen op een straathoek. Hij ontwierp het zelf. Na een carrière als bouwmeester voor sultans liet hij zijn eigen graf aan de weg plaatsen, naast een waterkanaal dat hij ook had aangelegd. De meeste bezoekers lopen erlangs zonder op te kijken.

Loop voordat je vertrekt naar het terras aan de noordkant. Beneden strekt zich de Gouden Hoorn uit, met bruggen, veerboten en de heuvels van de overkant. Suleiman koos deze heuvel zodat de stad de moskee vanaf het water kon zien. Vanaf hier heb je het omgekeerde uitzicht – het uitzicht dat de bouwers zeven jaar lang elke dag hadden. Blijf staan tot er een veerboot oversteekt. Loop dan de heuvel weer af naar de gewone straten.