Bazar Przypraw

Pierwszą rzeczą, którą zauważasz, jest zapach. Pojawia się, zanim dotrzesz do drzwi – ciepły, suchy, warstwowy. Na nim leży cynamon. Pod spodem jest coś ciemniejszego i bliższego ziemi. To kminek, suszony pieprz i słodki pył z pokruszonych płatków róży. Potem rozbrzmiewa dźwięk: kilkaset rozmów pod kamiennym sufitem, odbijających się od sklepień i powracających do ciebie lekko zamglonych. Twoje oczy przyzwyczajają się jako ostatnie. Żółte światło. Stożki pomarańczowego proszku. Szklane słoiki ułożone w stosy na wysokość człowieka.

Stoisz w XVII-wiecznym budynku, który został zaprojektowany, by przynosić dochody. Nie dla kupca – dla meczetu. Ta sala należy do kompleksu Nowego Meczetu, który stoi tuż za drzwiami. Osmańskie budowle religijne były finansowane z darowizn, a darowizna wymagała stałego dochodu. Dlatego budowniczowie zbudowali kryty targ i wynajmowali pomieszczenia sklepowe. Z czynszu opłacano personel, nauczycieli, jadłodajnię i olej do lamp. Handel tutaj nigdy nie był oddzielony od kultu. Był siłą napędową.

Turecka nazwa to Mısır Çarşısı. Mısır oznacza Egipt. Nikt nie jest do końca pewien, dlaczego. Jedna z teorii głosi, że budowa została sfinansowana z podatków z Egiptu, wówczas prowincji osmańskiej. Inna mówi, że targ wziął swoją nazwę od towarów – ryżu, cukru i przypraw – które przywożono statkami z Aleksandrii i Kairu. Obie te teorie powtarzane są od wieków. Żadna z nich nie została ostatecznie rozstrzygnięta. W języku angielskim miejsce to nazywa się zazwyczaj Bazarem Przypraw, co trafnie oddaje zapach i całkowicie obala argument.

Przez większość czasu nie było to miejsce, gdzie kupowano pamiątki. To właśnie tam mieszkańcy miasta przybywali po lekarstwa. Handlarz przyprawami był jednocześnie chemikiem. Sprzedawał goździki na ból zęba, imbir na ból żołądka, mastyks na oddech. Tureckie słowo „aktar” nadal oznacza oba zawody – zielarza i sprzedawcę przypraw. Jeśli trzysta lat temu miałeś gorączkę, nie szedłeś najpierw do szpitala. Przychodziłeś tutaj, opisywałeś objawy i wychodziłeś z papierowym zwitkiem proszku.

Spójrz w górę. Sufit to długi ciąg płytkich kopuł i ostrołukowych sklepień, wspartych na grubych kamiennych filarach. Plan to L: dwa długie ramiona, które spotykają się w narożniku, z bramami na końcach i pośrodku każdego z nich. Znajdź ten narożnik. Stań w nim, a zobaczysz oba ramiona naraz, a targ nagle stanie się jedną maszyną, a nie korytarzem sklepów. Pomieszczenia nad bramami były wbudowane w strukturę od samego początku.

Sprzedawcy mają swoją rutynę i warto jej posłuchać przynajmniej raz. Zaproponują ci szafran w trzech stopniach. Zaparzą herbatę. Gdzieś mężczyzna wskaże na tacę z pastą orzechową i nada jej żartobliwą medyczną nazwę, a wszyscy w pobliżu będą się śmiać i ktoś ją kupi. To teatr, wystawiany setki razy dziennie. Możesz się nim cieszyć i nadal wyjść z pustymi rękami. Ceny w krytej hali są zazwyczaj wyższe niż na ulicach.

Jeśli chcesz coś przynieść do domu, zignoruj kolorowe piramidy zbudowane do zdjęć. Kucharze tutaj kupują cztery rzeczy. Sumak, ciemnoczerwona jagoda zmielona na kwaśny miąższ. Pieprz Urfa, suszony na słońcu, a następnie zawijany w folię, aby się pocił, co nadaje mu dymny smak. Pul biber, płatkowana czerwona papryka, która leży na prawie każdym stole w kraju. I pekmez, gęsty syrop winogronowy jedzony z pastą sezamową na śniadanie. Cała czwórka bez problemu zniesie walizkę.

Wychodząc z zachodniej części targowiska, można się tam dalej targować. Są handlarze nasionami, klatki z ptakami śpiewającymi, sadzonki w plastikowych tackach, ser i oliwki sprzedawane na wagę. Są też szklane słoiki z żywymi pijawkami. Nie są one wystawiane jako ciekawostka dla zwiedzających. Są sprzedawane jako kuracja, po cichu i systematycznie, tak jak są sprzedawane w tej dzielnicy od bardzo dawna. Większość ludzi przechodzi obok nich obojętnie. Kiedy raz je zobaczysz, będziesz je widywać dalej.

Uliczka biegnąca wzdłuż zewnętrznego muru nazywa się Hasırcılar Çarşısı, ulicą tkaczy mat, choć obecnie nikt tam nie tka mat. W połowie drogi na chodniku przez większość dnia ustawia się kolejka. W tym sklepie ziarna kawy mielone są drobniej niż mąka, ponieważ kawa po turecku jest gotowana, a nie filtrowana. Mielenie jest ważniejsze niż ziarno. Poproś o zmieloną kawę do cezve – małego dzbanka z długą rączką – a mężczyzna za ladą będzie wiedział dokładnie, czego chcesz.

Nieco dalej, nad rzędem sklepów z narzędziami, znajdują się wąskie schody, obok których przechodzi prawie każdy. Prowadzą one do Meczetu Rüstema Paszy, niewielkiego XVI-wiecznego budynku wyłożonego niemal od ściany do ściany płytkami z Izniku. Tulipany, goździki i szczególny czerwony pomidor, którego receptury późniejsi garncarze nie potrafili odtworzyć. Meczet został celowo podniesiony nad sklepami, aby czynsz mógł pokryć koszty jego utrzymania. Ten sam pomysł finansowy co bazar, tyle że na mniejszą i o wiele ładniejszą skalę.

Ten budynek płonął nie raz. Kryte targowiska pełne ropy naftowej, papieru i stert worków zawsze były zagrożone, a Stambuł stracił całe dzielnice w pożarach. To, co teraz widzisz, to efekt wielokrotnych napraw, w tym długiej renowacji w ostatnich latach, podczas której usunięto późniejsze dobudówki i ponownie otwarto zablokowane okna. Dlatego światło w środku jest lepsze, niż większość zwiedzających się spodziewa. Kamień jest stary. Duża część powierzchni nie. Obie te rzeczy są prawdziwe w tym samym pomieszczeniu.

Zanim wyjdziesz, zatrzymaj się na chwilę przy jednej ze środkowych bram. Za tobą promy wpływają do Eminönü, a mewy pracują na wodzie. Wewnątrz hałas sali prawie nie zmienia się z godziny na godzinę – niski, jednostajny dźwięk targowania się i kroków. Ludzie kupują obiad w tym pomieszczeniu od mniej więcej trzech i pół wieku. Nie jesteś tego świadkiem. Stoisz w środku. A teraz idź i znajdź swój pieprz.