ग्रँड बाजार

पाहण्याआधी ऐका. धातूवर ग्लासांचा किणकिणाट होतो — तो चहा देणारा आहे, जो एका झुलत्या होल्डरवर ट्यूलिपच्या आकाराच्या ग्लासांनी भरलेला ट्रे घेऊन जात आहे. त्याच्या खाली चार-पाच भाषांमधील आवाजांचा सततचा गोंधळ ऐकू येतो. हवेत साबण, चामडे, भाजलेले सुकेमेवे आणि धुळीचा वास आहे. डोक्यावरील तळघरांमधील लहान खिडक्यांमधून प्रकाशाच्या किरणांनी खाली येतात, त्यामुळे गल्ल्या अंधुक आहेत आणि दुकानांचे दर्शनी भाग उजळलेले आहेत. तुम्ही सुमारे साठ रस्त्यांच्या एका आच्छादित शहरात प्रवेश केला आहे.

या जागेच्या आकारापासून सुरुवात करा. बाजाराला अंदाजे वीस दरवाजे आहेत आणि प्रत्येक दरवाजा बाहेरच्या एका वेगळ्या वस्तीत उघडतो. आतमध्ये, गल्ल्या कमी-अधिक प्रमाणात काटकोनात एकमेकांना छेदतात आणि त्यांना क्रमांक व नावे दिलेली आहेत. ही नावे जुन्या व्यापारांची आहेत. एक रस्ता टोपी बनवणाऱ्यांचा होता, दुसरा सोनारांचा, तिसरा चपला विकणाऱ्यांचा, चौथा गोधड्या बनवणाऱ्यांचा. त्यापैकी बरेचसे व्यवसाय आता बंद झाले आहेत, पण पाट्या तशाच राहिल्या आहेत, त्यामुळे तुम्ही भिंतींवरून बाजाराची पूर्वीची अर्थव्यवस्था वाचू शकता.

याची सुरुवात १४६१ मध्ये, ओटोमन विजयानंतर लगेचच झाली, जेव्हा दुसऱ्या मेहमेदने मौल्यवान वस्तूंच्या साठवणुकीसाठी आणि विक्रीसाठी एका दगडी इमारतीची मागणी केली. ती पहिली वास्तू आजही शहराच्या मध्यभागी उभी आहे. तिला 'आतील बेदेस्तेन' म्हटले जाते — जाड भिंती, जड दरवाजे आणि लहान घुमट असलेले एक सभागृह. कपडे, दागिने आणि कागदपत्रे रात्रीच्या वेळी त्यात बंद करून ठेवली जात असत. इस्तंबूलमध्ये कोणीही बँकेचा वापर करण्याच्या खूप आधी, हे संपूर्ण शहरासाठी एका तिजोरीसारखे काम करत असे.

आता त्या आतील सभागृहात जाण्याचा मार्ग शोधा, कारण ते सहज नजरेतून सुटू शकते. छत कमी उंचीचे आहे, दुकाने लहान आहेत आणि वस्तू बदलतात — जुनी चांदी, नाणी, खिसा-घड्याळे, अंबर, फर्निचरचे तुकडे. येथील किमती झपाट्याने वाढतात. बेदेस्तेनमधील व्यापारी अशा वस्तूंचा व्यापार करत असत ज्या कुलूप लावलेल्या दारामागे ठेवाव्या लागत, आणि आजही साधारणपणे तेच खरे आहे. तुम्ही दारातून आत जाताच किती शांतता पसरते हे लक्षात घ्या.

पुढील शतकांमध्ये, त्या मुख्य भागापासून बाजारपेठ बाहेरच्या दिशेने विस्तारली. व्यापाऱ्यांनी दुकानांच्या रांगा बांधल्या, मग त्यांच्यामधील रस्त्यांवर छप्पर घातले, आणि मग त्यांमधील रस्त्यांवरही छप्पर घातले. कोणीही पूर्वनियोजित आराखडा तयार केला नव्हता. तुम्ही ज्या भागातून चालत आहात, तो काही शेकडो वर्षांच्या टप्प्याटप्प्याने झालेल्या बांधकामाचा भाग आहे, म्हणूनच काही गल्ल्या अचानक संपतात आणि काही छत इतरांपेक्षा खूप उंच आहेत. चालताना वर पाहिल्यास, बांधकामाचा एक टप्पा दुसऱ्या टप्प्याला जिथे मिळतो ते जोड तुम्हाला दिसतील.

व्यापाराने जेवढा आकार दिला, तेवढाच आग आणि भूकंपानेही दिला. हा बाजार वारंवार जळाला आणि १८९४ च्या भूकंपाने त्याचे मोठे भाग उद्ध्वस्त केले. प्रत्येक वेळी त्याची पुनर्बांधणी झाली, कधी रुंद रस्त्यांसह, तर कधी जुन्या पायांवर नवीन विटांचे बांधकाम करून. कमानींवरील रंगवलेले नमुने — लाल, पिवळे, भौमितिक पट्टे — हे बहुतांशी त्या नंतरच्या पुनर्बांधणीतून आलेले आहेत. बाजाराची सर्वात जुनी रचना तुमच्या पायाखाली आणि प्लास्टरच्या मागे आहे, ती सहसा तुमच्या डोळ्यांसमोर नसते.

बाजार म्हणजे केवळ दुकाने नाहीत. येथे स्वतःची मशीद, स्वतःची पोलीस चौकी, स्वतःची दुरुस्ती कार्यशाळा आणि स्वतःचे क्लिनिक आहे. येथे हजारो दुकाने चालतात आणि दररोज सकाळी हजारो लोक कामावर येतात. येथे एक अंतर्गत सामाजिक व्यवस्था आहे — शिकाऊ उमेदवार, मालक, जामीनदार, आणि पिढ्यानपिढ्या एकाच जागेचा भाडेकरार असलेली कुटुंबे. जेव्हा एखाद्या दुकानाची मालकी बदलते, तेव्हा कोणतीही कागदपत्रे तयार होण्याआधीच शेजाऱ्यांना याची माहिती असते.

बाजाराच्या मागे 'हान्स' आहेत — अंगण असलेल्या इमारती, जिथे एकेकाळी कारवाँ, कार्यशाळा आणि बाहेरगावचे व्यापारी राहत असत. त्यापैकी अनेक इमारती कडेला अजूनही टिकून आहेत आणि त्यांची दारे उघडी आहेत. त्यापैकी एका इमारतीत पाऊल ठेवताच वातावरण पूर्णपणे बदलते: एक दगडी अंगण, एक झाड, दोन मजली कार्यशाळा, चांदी ठोकणारे किंवा चामडे दाबणारे पुरुष. समोरची दुकाने विक्री करतात. मागच्या 'हान्स'मध्ये अजूनही वस्तू बनवल्या जातात. मुख्य रस्त्यांवरून जवळजवळ कोणीही ते पाहण्यासाठी दोन मिनिटांचा वळसा घेत नाही.

येथे घासाघीस करणे सामान्य आहे आणि ती जिंकण्याची स्पर्धा नसते. विक्रेता जास्त किंमत सांगतो, तुम्ही कमी किंमत सांगता आणि तुम्ही दोघेही पुढे जाता. चहा दिला तर घ्या — तो स्वीकारल्याने तुम्ही काहीही विकत घेण्यास बांधील राहत नाही. वस्तूविषयी प्रश्न विचारा. ती कशापासून बनवली आहे, कुठे बनवली, कोणी बनवली. एका चांगल्या व्यापाऱ्याला प्रश्न विचारायला आवडतात. एक वाईट अनुभव विषय बदलतो, आणि त्यातून तुम्हाला जे जाणून घ्यायचे होते ते कळते.

इथल्या काही गोष्टी खऱ्या अर्थाने स्थानिक आहेत आणि काही नाहीत. हाताने विणलेले गालिचे, तांबे आणि पितळेच्या वस्तू, तुर्की मिठाई, मसाले, अनातोलियामध्ये उत्खनन केलेल्या मऊ पांढऱ्या दगडापासून कोरलेल्या मीरशॉम् पाईप्स — या सर्वांची मुळे या प्रदेशात खोलवर रुजलेली आहेत. मोठ्या प्रमाणावर उत्पादित केलेले दिवे आणि छापलेले स्कार्फ मात्र तसे नाहीत. त्यामुळे त्या वस्तू वाईट स्मृतीचिन्हे ठरत नाहीत, पण त्यांच्या किमतीत हा फरक दिसला पाहिजे. एखादी वस्तू कुठे बनवली आहे हे विचारा आणि उत्तर किती लवकर येते ते पाहा.

सोन्याचा व्यापार अजूनही या बाजारपेठेचे मुख्य केंद्र आहे. सराफांच्या रस्त्यावर, दुकानांच्या खिडक्यांमध्ये वजनानुसार विकल्या जाणाऱ्या साखळ्यांचे ढीग रचलेले असतात, ज्यांची किंमत रोजच्या दरानुसार ठरवली जाते. तुर्की कुटुंबे लग्न आणि जन्माच्या वेळी सोने खरेदी करतात, आणि ही प्रथा जुनी व पूर्णपणे व्यावहारिक आहे — ही एक अशी बचत आहे जी परिधान करता येते. त्यामुळे त्या खिडक्यांसमोरची गर्दी पर्यटकांची नसते. ते शहरातील असे लोक असतात जे त्यांचे आजी-आजोबा करत असलेली गोष्ट करत असतात.

इथे हरवणे ही एक सामान्य आणि बहुतेकदा निरुपद्रवी गोष्ट आहे. गल्ल्या सारख्याच दिसतात, पाट्या असंख्य आहेत आणि छतामुळे दिशा कळत नाही. जर तुम्हाला ताजेतवाने व्हायचे असेल, तर उतारावरून खाली चाला. बाजारातील जवळजवळ प्रत्येक उतार शेवटी बाहेर पडण्याच्या मार्गाकडे जातो आणि हे मार्ग तुम्हाला ओळखता येतील अशा रस्त्यांवर उघडतात. किंवा फक्त कॉफीच्या वासाचा मागोवा घ्या — तोही सहसा तुम्हाला बाहेर घेऊन जातो.

बाहेर पडण्यापूर्वी, एका गल्लीत थांबा आणि तीस सेकंद निश्चल उभे राहा. लोकांना तुमच्या आजूबाजूने जाऊ द्या. याच इमारतीत कुठेतरी एक माणूस सोनं तोलत आहे, एक स्त्री चटईची घडी घालत आहे, एक मुलगा चहा घेऊन जात आहे, ज्याचे रिकामे ग्लास तो नंतर गोळा करणार आहे. हेच इथे, कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात, पाचशे वर्षांहून अधिक काळापासून प्रत्येक कामाच्या दिवशी घडत आले आहे. मग एक फाटक निवडा, कोणतेही एक, आणि दिवसाच्या प्रकाशात बाहेर पडा.