टॉपकापी पॅलेस

पहिल्या अंगणात तुमच्या पायांखाली खडीचा कुरकुर आवाज येतो आणि तापमान कमी होते. जुनी प्लेन वृक्षे डोक्यावर प्रकाशाचे तुकडे अडवून ठेवतात. तुम्हाला कावळ्यांचा आवाज, बोस्फोरसवरून येणारा दूरवरच्या फेरीचा हॉर्न आणि रांगेतील लोकांचा मंद कुजबुजण्याचा आवाज ऐकू येतो. ओलसर मातीचा आणि कापलेल्या गवताचा वास दरवळतो. बहुतेक राजवाड्यांची ओळख त्यांच्या भव्य जिन्याने होते. याची सुरुवात एका उद्यानाने होते. टोपकापीबद्दल समजून घेण्याची ही पहिली गोष्ट आहे — तो युरोपियन राजवाड्यासारखा अजिबात नाही.

दुसऱ्या मेहमेदने शहर ताब्यात घेतल्यानंतर काही वर्षांनी, १४५९ मध्ये याचे बांधकाम सुरू झाले. गोल्डन हॉर्न, बोस्फोरस आणि मारमारा समुद्र जिथे मिळतात त्या भूभागावर त्याला शासनाचे केंद्र हवे होते. सुमारे चार शतके सुलतान येथे राहिले आणि राज्य केले. त्यानंतर, १८५० च्या दशकात, राजदरबार पाण्याकाठच्या डोलमाबाहचे येथील नवीन राजवाड्यात स्थलांतरित झाला. टोपकापी मागे सोडण्यात आले, समारंभांसाठी वापरात ठेवण्यात आले आणि १९२४ मध्ये एक संग्रहालय म्हणून उघडण्यात आले.

एका प्रचंड मोठ्या इमारतीऐवजी, हा राजवाडा चार अंगणांची एक साखळी आहे, ज्यात प्रत्येक अंगण आधीच्या अंगणापेक्षा अधिक खाजगी आहे. त्यांच्यामध्ये अशी प्रवेशद्वारे आहेत, जी एकेकाळी कोणाला आत जायचे हे ठरवत असत. याला एक इमारत न मानता, गाळण्यांची एक मालिका समजा. नोकर आणि याचिकाकर्ते फक्त एका मर्यादेपर्यंतच आत जात असत. अधिकारी त्याहून पुढे जात. मूठभर लोक सर्वात आतल्या तळमजल्यावर पोहोचत असत. याची रचना एखाद्या महालापेक्षा कायमस्वरूपी लष्करी छावणीसारखी अधिक आहे, आणि हा काही योगायोग नाही.

दुसरे अंगण हे साम्राज्याचे कार्यरत केंद्र होते. येथे एका बाजूला स्वयंपाकघर आणि दुसऱ्या बाजूला शाही परिषद कक्ष होता. ही स्वयंपाकघरे एकेकाळी दररोज हजारो लोकांना जेवण देत असत आणि त्यांना स्वतःच्या चिमण्यांची गरज होती, ज्या तुम्ही आजही छतावर मोजू शकता. आता त्यात चिनी मातीच्या भांड्यांचा राजवाड्यातील संग्रह आहे — जो जगातील सर्वात मोठ्या संग्रहांपैकी एक आहे. हा संग्रह अंशतः यासाठी जमवला गेला कारण ओटोमन स्वयंपाकी 'सेलाडॉन' भांड्यांना महत्त्व देत असत, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की अन्नात विष असल्यास त्यांचा रंग बदलेल.

राज्यकारभार चालवण्यासाठी मंत्री जिथे भेटत असत त्या सभामंडपाकडे जा. बसण्याच्या जागेच्या वरच्या भिंतीकडे पाहा, तुम्हाला सोन्याच्या जाळीने झाकलेली एक लहान खिडकी दिसेल. सुलतान तिच्यामागे, कोणालाही न दिसता बसून संपूर्ण सभा ऐकू शकत असे. कोणत्याही दिवशी तो तिथे आहे की नाही हे खोलीतील कोणालाही माहीत नसायचे. त्या एकाच जाळीने पिढ्यानपिढ्या मंत्र्यांच्या एकमेकांशी बोलण्याच्या पद्धतीला आकार दिला. राजवाड्यातील सर्वात प्रभावी वास्तुकलेच्या नमुन्यांपैकी हा एक आहे.

सुखाचे प्रवेशद्वार तिसऱ्या अंगणात घेऊन जाते आणि या बिंदूनंतर सामान्य कामकाज थांबत असे. प्रवेशद्वाराच्या अगदी मागे दरबार कक्ष आहे, एक लहान मंडप जिथे सुलतान राजदूतांना भेटत असे. राजदूतांना दोन्ही बाजूंनी धरलेल्या हातांनी आत आणले जात असे. ही खोली अभ्यागतांच्या अपेक्षेपेक्षा लहान आहे. येथील सत्ता निर्बंधांमधून व्यक्त होत असे — तुम्हाला किती जवळ येण्याची परवानगी होती, किती वेळ थांबण्याची परवानगी होती, तुमच्याशी बोलायचे की नाही.

याच अंगणात खजिना आहे आणि येथेच बहुतेक रांगा लागतात. या संग्रहात एक खंजीर आहे, ज्याच्या मुठीत तीन मोठे पाचू जडवलेले आहेत आणि लहान रत्नांनी वेढलेला एक खूप मोठा हिरा आहे. या दोन्हींवर नावे आणि आख्यायिका कोरलेल्या आहेत. हा खंजीर अठराव्या शतकात एका पर्शियन शासकासाठी राजनैतिक भेट म्हणून बनवला गेला होता, पण तो पोहोचवण्यापूर्वीच त्याची हत्या झाली, त्यामुळे तो राजवाड्यात परत आला आणि तिथेच राहिला.

जवळच प्रेषित मुहम्मद यांच्याशी संबंधित अवशेष ठेवलेल्या खोल्या आहेत, ज्या १५१७ नंतर इस्तंबूलमध्ये आणल्या गेल्या, जेव्हा ओटोमन सुलतानाने पवित्र शहरांवर ताबा मिळवला. येथे एक झगा, एक शिक्का आणि इतर वस्तू ठेवलेल्या आहेत. तेव्हापासून, एक वाचक या खोल्यांमध्ये कुराण मोठ्याने वाचत आला आहे आणि आजही एका प्रत्यक्ष वाचकाद्वारे ही प्रथा सुरू आहे. येथे छायाचित्रणास परवानगी नाही. तुमची श्रद्धा काहीही असो, येथून जाताना आपला आवाज कमी ठेवा.

हरमसाठी वेगळे तिकीट लागते आणि ते नक्कीच फायद्याचे आहे. या शब्दाचा साधा अर्थ म्हणजे घरातील खाजगी, निषिद्ध भाग. हे कुटुंबाचे निवासस्थान होते — सुलतान, त्याची आई, त्याच्या पत्नी, त्याची मुले आणि त्यांची सेवा करणारे कर्मचारी. शतकानुशतके ते खोली-खोलीने वाढत गेले, त्यामुळे त्याची रचना विस्कळीत आहे. कॉरिडॉर अचानक अरुंद होतात. दरवाजे कमी उंचीचे आहेत. तुम्ही फरसबंदी केलेल्या दालनांमधून अचानक साध्या रंगवलेल्या खोल्यांमध्ये जाता, कारण वेगवेगळ्या सुलतानांनी वेगवेगळ्या आवडीनुसार बांधकाम केले होते.

अंतःपुरातील सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती अनेकदा सुलतान नसायचा. ती त्याची आई, वलीदे सुलतान असायची, जिचे स्वतःचे निवासस्थान आणि स्वतःचे उत्पन्न होते. तरुण सुलतानांच्या बालपणी अनेक स्त्रियांनी राज्यकारभार चालवला. सतराव्या शतकाला कधीकधी असा काळ मानले जाते, जेव्हा या घराण्यातील स्त्रियांनी प्रभावीपणे शासन केले. तिच्या खोल्या आणि इतर सर्वांच्या खोल्या यांच्या आकारातील फरक पाहा. जमिनीचे क्षेत्रफळ हे प्रतिष्ठेचे एक थेट माप होते.

अंतःपुरातील फरसबंदीचे काम विविध कालखंडांतील आहे. काही पट्ट्या सोळाव्या शतकातील इझनिकच्या उत्कृष्ट कलाकृती आहेत, ज्यात स्पष्ट निळा आणि तो प्रसिद्ध लाल रंग आहे. इतर पट्ट्या नंतरच्या काळात बदललेल्या किंवा युरोपमधून आणलेल्या आहेत. युवराजांकडून वापरल्या जाणाऱ्या ट्विन किऑस्कमध्ये या संकुलातील काही सर्वोत्तम छत आहेत. ते युवराज अनेकदा इथेच वर्षानुवर्षे बंदिस्त राहिले, त्यांना बाहेर पडता येत नव्हते; ते राज्य करणार की त्यांना पदच्युत केले जाईल, हे जाणून घेण्यासाठी ते वाट पाहत होते.

चौथ्या अंगणात, टेरेसवर थांबा. इथे बागेतील मंडप आहेत, जे वैयक्तिक सुलतानांनी लष्करी मोहिमा चिन्हांकित करण्यासाठी बांधले होते, ज्यांना घुमटाकार छत आणि जडावकाम केलेल्या लाकडाच्या खिडक्या आहेत. त्यापैकी एक पूर्वेकडील लष्करी मोहिमेनंतर उभारण्यात आला होता आणि त्याच्या भिंती जमिनीपासून छतापर्यंत निळ्या आणि पांढऱ्या फरशांनी मढवलेल्या आहेत. टेरेसच्या कडेला एक लहान सोनेरी मंडप आहे, जो सुलतानांकडून रमजानमध्ये उपवास सोडण्यासाठी वापरला जात असे. संगमरवरी टेरेसवरून संपूर्ण जलमार्ग दिसतो — जहाजे, नावा, आणि पलीकडचा आशियाई किनारा. याच कारणामुळे हा राजवाडा नेमका इथेच बांधण्यात आला होता.

टेरेसच्या भिंतीवर एक मिनिट बसा. तुमच्या मागे असलेली प्रत्येक गोष्ट प्रवेशावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी बांधली गेली होती — कोण आत येऊ शकत होते, कोण पाहू शकत होते, कोण बोलू शकत होते. तरीही सुलतान इतरांप्रमाणेच पाणी पाहण्यासाठी या मोकळ्या काठावर येत असत. दृश्यात फारसा बदल झालेला नाही. जहाजे वेगळी आहेत, किनारा अधिक गजबजलेला आहे, पण बोस्फोरसवरील प्रकाश नेहमीप्रमाणेच आपले काम करत आहे. दरवाज्यांमधून परत जाण्यापूर्वी काही वेळ ते दृश्य पाहा.