इस्तिकलाल स्ट्रीट

एक घंटा दोनदा वाजते — तीक्ष्ण, धातूसारखा आवाज — आणि गर्दी वर न पाहता बाजूला होते. एक लाल ट्राम अगदी जवळून सरकते, जणू काही तिला स्पर्श करता येईल. तुमच्या पायांखाली, ग्रॅनाइटच्या फरसबंदीवर हजारो बुटांचा आवाज घुमतो. जवळच कुठेतरी, एका गाडीवर चेस्टनट भाजले जात आहेत आणि त्याचा धूर रस्त्यावर पसरत आहे. एकाच वेळी तीन दिशांनी संगीत येत आहे — एका पथनाट्य कलाकाराची गिटार, दुकानातील स्पीकर, रस्त्यावरचा ड्रमवादक. हा आहे इस्तिकलाल रस्ता, आणि तो कधीच खऱ्या अर्थाने थांबत नाही. एक मिनिटभर निश्चल उभे राहा आणि लोकांच्या प्रवाहाला तुमच्या आजूबाजूने जाऊ द्या.

हा रस्ता बेयोग्लू जिल्ह्यातून सुमारे दीड किलोमीटर जातो, वरच्या बाजूला असलेल्या ताक्सिम चौकापासून ते खालच्या बाजूला गलताजवळील ट्युनेल भागापर्यंत. तो सामान्य वाहतुकीसाठी बंद आहे. फक्त ट्राम, मालवाहतुकीच्या गाड्या आणि अधूनमधून दिसणारी पोलिसांची वाहनेच पादचाऱ्यांसोबत ही जागा वापरतात. आठवड्याच्या शेवटी गर्दीच्या संध्याकाळी, एका दिवसात ही गर्दी लाखो लोकांपर्यंत वाढू शकते. स्थानिक लोक रोज एकही नजर न टाकता रस्ता ओलांडतात. पर्यटक दुकानांच्या दर्शनी भागावरील नक्षीकाम वाचत, हळू हळू चालतात.

एकोणिसाव्या शतकात, हा 'ग्रांद रु द पेरा' (Grande Rue de Péra) होता — इस्तंबूलच्या युरोपीय भागातील मुख्य रस्ता. परदेशी दूतावासांनी येथे त्यांच्या भव्य वास्तू बांधल्या होत्या. युरोपभरातील बँकर, व्यापारी आणि राजनयिकांनी येथील कॅफे आणि थिएटर्स भरून टाकली होती. वास्तुकलेत आजही ते दिसून येते. वर पाहिल्यास तुम्हाला नव-अभिजात स्तंभ, आर्ट नोव्यू शैलीतील लोखंडी काम आणि सुशोभित दगडी बाल्कनी दिसतील — पॅरिस आणि व्हिएन्नामधून आयात केलेल्या शैली. रस्त्याच्या पातळीवर, तळमजल्यावर जागतिक ब्रँड्स आणि फोनची दुकाने आहेत. हा रस्ता एकाच वेळी दोन्ही थर धारण करतो — वर जुने, खाली नवीन.

१९२३ मध्ये तुर्की प्रजासत्ताकाची स्थापना झाल्यानंतर, या रस्त्याला त्याचे सध्याचे नाव मिळाले. 'इस्तिकलाल' म्हणजे स्वातंत्र्य. जेव्हा राजधानी अंकारा येथे हलवण्यात आली, तेव्हा दूतावासांचे वाणिज्य दूतावासांमध्ये रूपांतर झाले, परंतु बहुतेक त्यांच्या जुन्या इमारतींमध्येच राहिले. त्यापैकी अनेक आजही लोखंडी कठड्यांमागे थेट रस्त्यावर उभ्या आहेत — दुकानांच्या मधून तुम्हाला त्यांचे झेंडे दिसू शकतात. नामांतराने एक बदल घडवला. एकेकाळी परकीय सत्तांच्या ताब्यात असलेला रस्ता आता नव्या राष्ट्राचे प्रतीक बनला. आज तो, सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्यावरून चालणाऱ्या प्रत्येकाचा आहे.

लाल ट्राम टिकून राहिली आहे. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला येथे विजेच्या ट्राम पहिल्यांदा धावल्या, अनेक दशकांसाठी त्या बंद होत्या आणि १९९० मध्ये एक वारसा मार्ग म्हणून परत आल्या. ही ट्राम संपूर्ण रस्त्यावरून चालण्याच्या गतीने प्रवास करते. खालच्या टोकाला एक जुनी गोष्ट आहे — ट्युनेल, एक छोटी भूमिगत फ्युनिक्युलर जी १८७५ मध्ये सुरू झाली. ती गलता वॉटरफ्रंट आणि रस्त्यामधील तीव्र उतार चढते. ही जगातील सर्वात जुन्या भूमिगत प्रवासी रेल्वेपैकी एक आहे आणि ती आजही दर काही मिनिटांनी धावते.

मैदानाच्या मधोमध, एक सुशोभित कमानीचे प्रवेशद्वार चिचेक पासाजी — म्हणजेच फुलांच्या मार्गात — उघडते. १८७० मध्ये पेरा शहरात एक मोठी आग लागली आणि तिने येथील नाट्यगृह नष्ट केले. त्याच्या जागी पॅरिसच्या आच्छादित मार्गांच्या धर्तीवर, वर अपार्टमेंट्स आणि खाली दुकाने असलेली एक भव्य कमानींची रांग उभी राहिली. नंतर ती फुलविक्रेत्यांनी भरून गेली, ज्यामुळे त्या मार्गाला त्याचे नाव मिळाले. आज तिथे काचेच्या छताखाली रेस्टॉरंट्स आणि खानावळींची रांग आहे. क्षणभरासाठी आत पाऊल टाका. रस्त्यावरील गोंगाट जवळजवळ तात्काळ नाहीसा होतो.

त्या मार्गाच्या अगदी बाजूलाच बालिक पाझारी — माशांचा बाजार — भरतो. बर्फाचा चुरा, चंदेरी मॅकरेल मासे, पिरॅमिडच्या आकारात रचलेली लिंबे. विक्रेते भाव ओरडून सांगतात, तर मांजरे पूर्ण आत्मविश्वासाने गटारांमध्ये गस्त घालतात. इथल्या बाजूच्या गल्ल्या मेयहानेच्या — पारंपरिक खानावळींच्या — जाळ्यात फुटतात, जिथे मेझे, म्हणजे वाटून खाण्यासाठीच्या लहान थाळ्या, टेबलांवर गर्दी करतात. इथेच रस्त्यावरील लोकांची खाण्याची मजा चालते. जर इस्तिकलाल ही एक नदी असेल, तर ह्या गल्ल्या तिचे काठचे तलाव आहेत — अधिक संथ, अधिक खारट आणि गप्पांनी भरलेले. त्यापैकी कोणत्याही गल्लीत आपल्या नाकाच्या दिशेने जा आणि तुम्हाला एक टेबल मिळेल.

मुख्य रस्त्यावर परत आल्यावर गडद लाल विटांचे एक मोठे चर्च उभे आहे — सेंट अँथनी ऑफ पाडुआ. हे इस्तंबूलमधील सर्वात मोठे रोमन कॅथोलिक चर्च आहे, जे १९१२ मध्ये निओ-गॉथिक शैलीत पूर्ण झाले. ही शैली मध्ययुगीन युरोपीय कॅथेड्रलच्या टोकदार कमानींच्या शैलीसारखी आहे. हे चर्च रस्त्यापासून थोडे आत, एका अंगणाच्या मागे वसलेले आहे, त्यामुळे अनेक लोक त्याकडे लक्ष न देताच पुढे निघून जातात. येथे आजही अनेक भाषांमध्ये प्रार्थनासभा आयोजित केली जाते. हे चर्च याची आठवण करून देते की, बेयोग्लू हा शहराच्या सर्वात मिश्र वस्त्यांपैकी एक होता आणि आजही आहे — जिथे कॅथोलिक, ऑर्थोडॉक्स, ज्यू आणि मुस्लिम लोक एकत्र नांदतात.

रस्त्याच्या मध्यबिंदूजवळ तुम्हाला गलातासराय हायस्कूलचे उंच लोखंडी दरवाजे दिसतात. या जागेवर शतकानुशतके एक शाळा कार्यरत आहे आणि येथे फार पूर्वीपासून तुर्की आणि फ्रेंच या दोन्ही भाषांमध्ये शिक्षण दिले जात आहे. या शाळेनेच सभोवतालच्या चौकाला आणि तुर्कीच्या सर्वात प्रसिद्ध फुटबॉल क्लबपैकी एकाला आपले नाव दिले, ज्याची स्थापना १९०५ मध्ये येथील विद्यार्थ्यांनी केली होती. हे दरवाजे पर्यटकांसाठी क्वचितच उघडले जातात, पण क्षणभर थांबा आणि कठड्यांमधून आतल्या शांत बागांकडे पाहा. लेखक, राजकारणी आणि खेळाडूंच्या अनेक पिढ्यांनी आपली किशोरवयाची वर्षे येथे घालवली आहेत.

इस्तिकलाल रस्ता सावकाश चालणाऱ्या पादचाऱ्याला एक वेगळाच अनुभव देतो. दुकानांच्या मधून अरुंद गल्ल्या फुटतात — काहींमध्ये जुन्या पुस्तकांची दुकाने आहेत, तर काहींमध्ये रेकॉर्डची दुकाने, कॅफे किंवा कार्यशाळा आहेत. संध्याकाळपर्यंत रस्त्यावरील संगीतकार आपापल्या जागांवर कब्जा करतात आणि त्यांच्या संगीतात अनातोलियन लोकगीतांपासून ते जॅझपर्यंत विविध प्रकारांचा समावेश असतो. हिवाळ्यात, डोक्यावर दिव्यांच्या माळा संपूर्ण रस्त्यावर पसरलेल्या असतात. या रस्त्याने आगी, दंगे, ऱ्हास आणि पुनरुज्जीवन पाहिले आहे — विसाव्या शतकाच्या मध्यावर बेयोग्लू ओस पडला आणि काही दशकांनंतर पुन्हा गजबजला. बदल हाच त्याचा एकमेव स्थिर स्वभाव आहे. आज तुम्हाला इथे जे काही दिसेल, ते पुढच्या वर्षी थोडे वेगळे असेल.

पुढे जाण्यापूर्वी, रस्त्याच्या कडेला जाऊन एखाद्या जुन्या दर्शनी भागाखाली उभे राहा. ट्रामला आणखी एकदा जाऊ द्या. गर्दी कशी वाहत आहे ते पाहा — विद्यार्थी, कुटुंबे, विक्रेते, पर्यटक, सर्वजण एकाच मार्गावरून आपापल्या गतीने जात आहेत. शंभर वर्षांहून अधिक काळापासून लोक याच मार्गावरून फिरत आले आहेत — फेझ टोप्या घालून, उंच हॅट घालून आणि आता हुड असलेल्या जॅकेटमध्ये. कपडे बदलतात. चाल तीच राहते. जेव्हा तुम्ही तयार असाल, तेव्हा एक दिशा निवडा आणि प्रवाहात परत सामील व्हा.