गलता टॉवर

तुमच्या डोळ्यांच्या आधीच तुमच्या पायांना तुम्ही इथे पोहोचल्याची जाणीव होते. बुरुजाच्या सभोवतालचे रस्ते तीव्र चढणीचे आहेत, जे झिजलेल्या गोट्यांनी बनलेले असून तुमच्या बुटाच्या कडेला लागतात. पायथ्याशी असलेल्या लहानशा चौकात सहसा कोणीतरी गिटार वाजवत असते. शरद ऋतूत चेस्टनटच्या गाडीतून कोळशाचा धूर निघतो. वर पाहिल्यास दगड राखाडी आणि खडबडीत दिसतो, भिंती जाड, खिडक्या लहान — आणि मग संपूर्ण रचना एका टोकदार टोपीसारखी अरुंद होत जाते. ते संरक्षणात्मक दिसते, कारण ते तसेच होते.

हा बुरुज १३४८ मध्ये जेनोइझ व्यापाऱ्यांनी बांधला होता, जे पाण्याच्या या बाजूला व्यापार करत होते. कॉन्स्टँटिनोपल ही गोल्डन हॉर्नच्या पलीकडे बायझेंटाईनची राजधानी होती आणि जेनोआची येथे एक व्यापारी वसाहत होती, जिच्या स्वतःच्या भिंती, स्वतःचे कायदे आणि स्वतःचा गव्हर्नर होता. ते त्यांच्या बुरुजाला 'ख्रिस्ताचा बुरुज' म्हणत. ती केवळ सजावट नव्हती. तो त्यांच्या तटबंदीच्या सर्वोच्च बिंदूवर उभा होता आणि त्यावरून त्यांना बंदर आणि पलीकडच्या किनाऱ्यावरील शहर या दोन्हींवर नजर ठेवता येत होती.

त्या काळातही ही व्यवस्था विचित्र होती. एका परकीय व्यापारी शक्तीने सम्राटाच्या राजवाड्याच्या नजरेच्या टप्प्यात एक तटबंदीयुक्त जिल्हा ताब्यात घेतला होता. नौदल मदतीच्या बदल्यात जेनोइझ लोकांना व्यापारी विशेषाधिकार देण्यात आले होते, आणि त्यांनी हळूहळू त्या विशेषाधिकारांचा अर्थ विस्तारला. त्यांच्या जिल्ह्याने कमी कर भरला, स्थानिक व्यापाऱ्यांपेक्षा कमी दरात माल विकला आणि भरपूर पैसा कमावला. हा बुरुज त्या कार्याचा अजूनही उभा असलेला शेवटचा मोठा अवशेष आहे.

ही रचना सुमारे सदुसष्ट मीटर उंच आहे आणि तिच्या भिंती पायथ्याशी अनेक मीटर जाड आहेत. याच जाडीमुळे ती टिकून राहिली. इस्तंबूल एका सक्रिय भूभंग रेषेजवळ वसलेले आहे, आणि भूकंपांनी याहून अधिक भव्य इमारतीही पाडल्या आहेत. या इमारतीचे वारंवार नुकसान झाले आहे, तिची डागडुजी झाली आहे, तिचे छप्पर बदलले आहे आणि तिला अधिक मजबूत केले आहे, परंतु तिचा गाभा जवळजवळ सात शतकांपासून टिकून आहे. तिचे वरचे भाग आणि शिखरावरील शंकू हे खालच्या मध्ययुगीन दगडी बांधकामापेक्षा खूपच नंतरचे आहेत.

१४५३ मध्ये ओटोमन लोकांनी शहर ताब्यात घेतले आणि जेनोइझ वसाहतीने लढण्याऐवजी शरणागती पत्करली. तिच्या भिंती पाडण्यात आल्या. बुरुज तसाच राहू दिला गेला आणि त्याचे कार्य बदलले. ओटोमन राजवटीत त्याने वेगवेगळ्या वेळी तुरुंग, कोठार, टेहळणी चौकी आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आगीवर लक्ष ठेवण्यासाठी वापरले. इस्तंबूल शहर मोठ्या प्रमाणावर लाकडाचे बनलेले होते. संपूर्ण जिल्हे नियमितपणे जळत असत, आणि धूर दिसतो का हे पाहण्यासाठी कोणीतरी इथे वर असायलाच हवे.

अग्निरक्षक दिवस-रात्र पाळीपाळीने बाल्कनीवर फिरत असत. जेव्हा त्यांना धूर दिसायचा, तेव्हा ते इशारा करायचे आणि ढोल वाजवायचे, आणि निरोपवाहक रस्त्यांवर धावत जायचे. शहरातील ही एक सर्वात महत्त्वाची आणि सर्वात एकाकी नोकरी होती. तुम्ही त्याच गोलाकार बाल्कनीवरून चालत असताना याचा विचार करा. खूप काळापर्यंत, प्रत्येक प्रकारच्या हवामानात कोणीतरी इथे वर असायचे, या आशेने की आपल्याला काहीही दिसू नये.

मग येते ती उड्डाणाची गोष्ट. सतराव्या शतकात, प्रवासी लेखक एव्हलिया सेलेबी यांनी नोंदवले आहे की, हेझारफेन अहमद सेलेबी नावाच्या एका माणसाने आपल्या हातांना पंख लावले, या टॉवरवरून उडी मारली आणि बोस्फोरस ओलांडून आशियाई किनाऱ्यावर उतरला. हे अंतर अनेक किलोमीटरचे आहे. हे वर्णन अस्तित्वात आहे; पण प्रत्यक्ष घटनेची पडताळणी करता येत नाही. तुर्की परंपरेने ही गोष्ट घट्ट धरून ठेवली आहे, आणि त्या माणसाच्या नावावर एक विमानतळही आहे. याला एकाच स्रोतासह असलेली एक खूप चांगली कथा माना.

लिफ्ट जिथपर्यंत जाते तिथपर्यंत जा, मग शेवटच्या पायऱ्या चढा. बाल्कनीमध्ये बाहेर येताच वारा लगेच लागतो. इथून शहराची रचना स्पष्ट दिसू लागते. तुमच्या डावीकडे गोल्डन हॉर्न पर्वतरांग आत शिरते. समोर जुने द्वीपकल्प उभे आहे, ज्याच्या कड्यावर घुमट आणि मिनार एकावर एक रचलेले आहेत. उजवीकडे बोस्फोरस पसरलेला आहे, आणि त्याच्या पलीकडे आशियाई बाजू आहे. एकाच ठिकाणाहून इतक्या लवकर समजण्यासारखी शहरे फार कमी आहेत.

हळूहळू महत्त्वाच्या खुणा ओळखा. समोरच्या क्षितिजरेषेवरील सर्वात मोठा घुमट एका टेकडीवरील भव्य शाही मशिदीचा आहे. पाण्याच्या जवळ तुम्हाला पूल, फेरी टर्मिनल आणि मासेमारीच्या बोटी दिसतील. तुमच्या मागे, परिसरातील घरांची छपरे दाटीवाटीने खाली उतरतात, जिथे कपडे वाळवण्याच्या दोऱ्या आणि छतावरील कॅफे आहेत. निरभ्र दिवशी, तुम्हाला मारमारा समुद्रातील प्रिन्सेस बेटे क्षितिजावर खाली आणि गडद रंगात दिसतील.

खाली असलेल्या परिसराने अनेकदा आपली ओळख बदलली आहे. हा जेनोइझ परिसर होता, नंतर ओटोमन राजवटीखाली ग्रीक, आर्मेनियन, ज्यू आणि इटालियन कुटुंबांचा जिल्हा बनला, आणि मग एकोणिसाव्या शतकात दूतावास आणि नाट्यगृहे असलेला युरोपियन भाग बनला. विसाव्या शतकात लोकसंख्येची अदलाबदल आणि राजकीय दबावांमुळे हे समुदाय विरळ झाले. त्यांची चर्च, सिनेगॉग आणि शाळा आजही अपार्टमेंटच्या इमारतींमध्ये, अनेकदा सामान्य रस्त्यांवरील साध्या दरवाजांमागे आहेत.

२०२० मध्ये तुर्कीच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या अंतर्गत हा टॉवर एक संग्रहालय बनला आणि आतील प्रदर्शनांची पुनर्रचना करण्यात आली. त्याआधी अनेक दशके तो एक रेस्टॉरंट आणि नाइटक्लब म्हणून वापरला गेला होता, जिथे वरच्या मजल्यावर डिनर शो आयोजित केले जात असत. शहरातील जुन्या रहिवाशांना इथे जेवण केल्याचे आठवते. तो अनेक गोष्टींसाठी वापरला गेला आहे, आणि एक स्मारक असणे ही त्याची केवळ सर्वात अलीकडील भूमिका आहे.

खाली परत येताना चौकातून छताकडे बघा. ते शंकूच्या आकाराचे टोक मध्ययुगीन नाही. शतकानुशतके या टॉवरवर अनेक वेगवेगळी छते टाकण्यात आली आहेत आणि सध्याचे छत आधुनिक जीर्णोद्धाराच्या काळातील आहे. एकोणिसाव्या शतकातील छायाचित्रे त्याचे पूर्णपणे वेगळे स्वरूप दर्शवतात. या परिसरातील प्रत्येक पोस्टकार्डवर छापलेली आकृती, खरं तर, इमारतीचा सर्वात नवीन भाग आहे.

चौकातून निघण्यापूर्वी, एका पायरीवर क्षणभर बसा. तुमच्या आजूबाजूला लोक रांगेत उभे आहेत, आईस्क्रीम खात आहेत, आणि कोणता रस्ता पाण्याकडे जातो यावर वाद घालत आहेत. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी, एक जेनोइझ व्यापारी साधारणपणे इथेच उभा राहून आपला बुरुज पूर्ण होताना पाहत होता, आणि शहरातले त्याचे हे शहर टिकेल अशी त्याला अपेक्षा होती. ते टिकले नाही. पण तो बुरुज टिकला. तुमचे पेय संपवा, उताराची एक गल्ली निवडा, आणि रस्त्यांना तुम्हाला पुलापर्यंत घेऊन जाऊ द्या.