Galata-toren

Je benen voelen het al voordat je ogen het doorhebben. De straten rond de toren lopen steil omhoog, geplaveid met versleten kasseien waar je schoenrand aan blijft haken. Meestal speelt er wel iemand gitaar op het kleine pleintje aan de voet van de toren. In de herfst hangt er rook van houtskool uit een kastanjekar. Kijk omhoog en je ziet grijs en ruw steen, dikke muren en kleine ramen – en dan versmalt het geheel tot een puntige top. Het ziet er verdedigingswerk uit, en dat was het ook.

De toren werd in 1348 gebouwd door Genuese kooplieden die deze kant van het water beheersten. Constantinopel was de Byzantijnse hoofdstad aan de overkant van de Gouden Hoorn, en Genua had hier een handelskolonie, met eigen muren, eigen wetten en een eigen gouverneur. Ze noemden hun toren de Toren van Christus. Het was geen decoratie. Hij stond op het hoogste punt van hun vestingwerken en stelde hen in staat zowel de haven als de stad aan de overkant te overzien.

Die situatie was zelfs in die tijd al vreemd. Een buitenlandse handelsmacht had een versterkt district in het zicht van het paleis van de keizer. De Genuezen hadden handelsvoorrechten gekregen in ruil voor steun van de marine, en ze breidden die voorrechten gestaag uit. Hun district betaalde lage invoerrechten, ondermijnde de lokale handelaren en verdiende er veel geld mee. De toren is het laatste grote overblijfsel van die operatie.

De structuur is ongeveer 67 meter hoog en de muren zijn aan de basis enkele meters dik. Die dikte is de reden waarom hij bewaard is gebleven. Istanbul ligt vlakbij een actieve breuklijn en aardbevingen hebben veel elegantere gebouwen doen instorten. Deze toren is herhaaldelijk beschadigd, gerepareerd, van een nieuw dak voorzien en versterkt, maar de kern heeft het bijna zeven eeuwen volgehouden. De bovenste gedeelten en de kegel bovenop zijn veel later gebouwd dan het middeleeuwse metselwerk eronder.

In 1453 veroverden de Ottomanen de stad en gaf de Genuese kolonie zich over in plaats van te vechten. De stadsmuren werden afgebroken. De toren mocht blijven staan en kreeg verschillende functies. Onder Ottomaanse heerschappij diende hij afwisselend als gevangenis, opslagplaats, observatiepost en vooral als brandwacht. Istanbul was grotendeels van hout gebouwd. Hele wijken brandden regelmatig af, en iemand moest hierboven staan om naar rook te speuren.

De brandwachten werkten in ploegen, dag en nacht, en liepen over het balkon. Als ze rook zagen, gaven ze een signaal en sloegen ze op een trommel, waarna boodschappers de straten afrenden. Het was een van de belangrijkste banen in de stad, en tegelijkertijd een van de eenzaamste. Denk daar eens aan terwijl u over hetzelfde ronde balkon loopt. Heel lang stond hier iemand, weer of geen weer, in de hoop helemaal niets te zien.

En dan is er nog de vlucht. In de zeventiende eeuw schreef de reisschrijver Evliya Celebi dat een man genaamd Hezarfen Ahmed Celebi vleugels aan zijn armen bevestigde, van deze toren sprong en over de Bosporus zweefde om aan de Aziatische kust te landen. Dat is een afstand van enkele kilometers. Het verhaal bestaat; de gebeurtenis zelf kan niet worden geverifieerd. De Turkse traditie houdt er vast aan, en er is een vliegveld naar de man vernoemd. Beschouw het als een heel mooi verhaal met één bron.

Neem de lift tot het einde en beklim dan de laatste treden. Zodra je het balkon op stapt, voel je meteen de wind. Vanuit hier ordent de stad zich vanzelf. De Gouden Hoorn snijdt aan je linkerhand. Tegenover je verrijst het oude schiereiland, met zijn koepels en minaretten die zich langs de heuvelrug opstapelen. De Bosporus opent zich aan de rechterkant, met daarachter de Aziatische kant. Weinig steden kun je zo snel vanaf één plek begrijpen.

Kijk rustig naar de herkenningspunten. De grootste koepel aan de overkant van de skyline behoort tot een grote keizerlijke moskee op de heuvel. Dichter bij het water zie je bruggen, veerbootterminals en vissersboten. Achter je lopen de daken van de wijk in dichte rijen naar beneden, met waslijnen en dakterrassen. Op een heldere dag kun je de Prinseneilanden in de Zee van Marmara zien liggen, laag en donker aan de horizon.

De wijk beneden heeft vele gedaanten aangenomen. Het was Genuees, vervolgens een wijk van Griekse, Armeense, Joodse en Italiaanse families onder Ottomaanse heerschappij, en daarna een Europese wijk met ambassades en theaters in de negentiende eeuw. Bevolkingsverplaatsingen en politieke druk hebben die gemeenschappen in de twintigste eeuw uitgedund. Hun kerken, synagogen en scholen bevinden zich nog steeds daar beneden, tussen de flatgebouwen, vaak achter onopvallende deuren in gewone straten.

De toren zelf werd in 2020 een museum onder het Turkse Ministerie van Cultuur en de tentoonstellingen binnenin werden vernieuwd. Daarvoor was het decennialang een restaurant en nachtclub, met dinershows op de bovenverdieping. Oudere inwoners van de stad herinneren zich dat ze hier aten. Het is veel geweest en een monument is pas de meest recente functie.

Bekijk het dak vanaf het plein wanneer u weer naar beneden loopt. Die kegelvormige bekroning is niet middeleeuws. De toren is door de eeuwen heen met verschillende daken bekroond en het huidige dak dateert van een moderne restauratie. Foto's uit de negentiende eeuw laten een heel ander profiel zien. Het silhouet dat op elke ansichtkaart in deze buurt staat afgebeeld, is in feite het nieuwste deel van het gebouw.

Voordat u het plein verlaat, ga even op een traptrede zitten. Om je heen staan mensen in de rij, eten ze ijs en ruziën ze over welke straat naar het water leidt. Bijna zevenhonderd jaar geleden stond hier ongeveer een Genuese koopman toe te kijken hoe zijn toren werd afgebouwd, in de verwachting dat zijn stad binnen een stad stand zou houden. Dat deed hij niet. De toren wel. Drink je drankje op, kies een straat die naar beneden loopt en laat de straten je naar de brug leiden.