Balat

Begin met je voeten. De straatjes hier zijn geplaveid en hellen. Elke straat loopt ofwel omhoog vanaf het water, ofwel omlaag ernaartoe, en er is maar weinig vlak terrein tussenin. Je hoort katten voordat je ze ziet, dan meeuwen, en dan een radio door een open raam. De lucht draagt twee geuren met zich mee die normaal gesproken niet bij elkaar horen: zeewater van de Gouden Hoorn onderaan de heuvel en vers brood van een bakkerij halverwege de heuvel.

Balat is meer een wijk dan een monument. Niemand heeft het als één geheel gebouwd en er is geen hoofdingang. Het ligt aan de westelijke oever van de Gouden Hoorn, de lange inham die de Europese kant van de stad doorsnijdt. De zuidelijke buur is Fener. Eeuwenlang was Balat voornamelijk Joods en Fener voornamelijk Grieks, en de twee wijken liepen in elkaar over zonder duidelijke grens. Van de ene naar de andere lopen duurt maar een paar minuten.

Er woonden hier Joden voordat de Ottomanen de stad veroverden, en er kwamen er nog veel meer na. In 1492 verdreef Spanje zijn Joodse bevolking. De Ottomaanse sultan stuurde schepen en nodigde hen uit naar zijn gebied, wat zowel een daad van vriendelijkheid als een berekening was – hij kreeg binnen tien jaar artsen, drukkers, handelaren en vertalers. Hun taal reisde met hen mee. Een vorm van oud Spaans, geschreven in Hebreeuwse letters, werd nog zo'n vierhonderd jaar daarna in deze straten gesproken.

Een van de synagogen in deze straatjes werd gesticht door Joden uit Ohrid, een stad op de Balkan, en draagt nog steeds een variant van die naam. Binnen is het podium waar de Thora wordt voorgelezen gevormd als de boeg van een schip. De mensen hier zullen je vertellen dat het staat voor de ark van Noach, of voor de boten waarmee de vluchtelingen Spanje verlieten. Beide verklaringen zijn traditioneel en niet gedocumenteerd. Het gebouw is nog steeds in gebruik en bezoeken moeten van tevoren via de Joodse gemeenschap worden geregeld.

Bijna niemand van die families woont hier nu nog. Halverwege de twintigste eeuw verhuisden de meeste Joodse inwoners naar Israël of naar nieuwere wijken elders in de stad. De Griekse bevolking van Fener kromp in de jaren vijftig en zestig ook sterk, tot grote spijt. Migranten van de Zwarte Zeekust en uit Oost-Anatolië namen hun intrek in de leegstaande huizen. De gebouwen behoren dus tot de ene gemeenschap, terwijl de bewoners tot een andere behoren. Die kloof is het eigenlijke onderwerp van een wandeling hier.

Beklim een van de trappen en een enorm gebouw van rode baksteen doemt boven de daken op. Het is een Griekse school, gebouwd in de jaren 1880, met torens en een koepel die het meer op een fort dan op een klaslokaal doen lijken. De lokale bevolking noemt het het Rode Kasteel. Het was ontworpen voor honderden leerlingen. Tegenwoordig is het aantal leerlingen erg klein, omdat de gemeenschap waarvoor het gebouwd was, bijna verdwenen is. Het gebouw opent nog steeds elk jaar zijn deuren. Dat is niet niks.

Beneden in Fener ligt een ommuurd complex met een bescheiden ingang. Binnen bevindt zich de zetel van de Oecumenische Patriarch, die door orthodoxe christenen over de hele wereld als hun hoogste bisschop wordt beschouwd. Je loopt er opvallend gemakkelijk aan voorbij. Kijk naar de hoofdingang aan de straatkant. Die is dichtgelast en is al die tijd dichtgebleven sinds een patriarch er in 1821 aan werd opgehangen tijdens de Griekse opstand tegen de Ottomaanse overheersing. Bezoekers gebruiken daarom een zij-ingang.

Volg de kustweg en u komt bij een kerk die per boot is aangekomen. De muren, zuilen, het dak en de klokkentoren zijn van gietijzer, in secties gemaakt in Wenen, over de Donau en rond de Zwarte Zee vervoerd en vervolgens aan deze oever in de late negentiende eeuw in elkaar gezet. De kerk werd gebouwd voor Bulgaars-orthodoxe gelovigen die een eigen kerk wilden. Jarenlang was de kerk gesloten voor restauratiewerkzaamheden en in 2018 heropend. Klop op een zuil en luister naar het geluid.

Hogerop, op een rustige hoek, staat een Armeense kerk met een bijzondere reputatie. Eens per jaar wordt er een ceremonie gehouden waarvan velen geloven dat die genezing brengt, en de rij buiten bestaat niet alleen uit Armeniërs. Moslims, Grieken en Syrische christenen staan samen in de rij, soms urenlang. Officieel houden de verschillende geloofsgemeenschappen zich afzijdig. Op die ene ochtend is het trottoir anders. Er is een bron onder het gebouw, waardoor de grond hier al lang voor de kerk als heilig werd beschouwd.

Twee of drie straatjes in Balat zijn felgekleurd en worden constant gefotografeerd. Je herkent ze aan het aantal mensen dat midden op straat staat met een telefoon in de hand. De verf is recent aangebracht. De huizen eronder zijn oude vakwerk- en stenen huizen, vaak met een cumba, de gesloten houten erker die boven de straat uitsteekt. Loop een hoek om, weg van de foto's, en dezelfde huizen lijken ongeverfd, met wasgoed dat eroverheen hangt.

Loop naar de oever. De Gouden Hoorn diende lange tijd als industriële waterweg, met scheepswerven, leerlooierijen en kleine fabriekjes. Halverwege de vorige eeuw stonk het er zo erg dat de gebouwen erlangs werden ontruimd. Een grootschalig sanerings- en schoonmaakprogramma in de jaren 80 en 90 verwijderde de industrie en baggerde de bodem. De vissen keerden terug. Mensen zitten 's avonds nu op deze oever, iets wat hun grootouders vast vreemd zouden hebben gevonden.

Neem plaats op een bankje bij de veerbootterminal en laat de buurt het werk doen. Achter u, op een heuvel, staan een Griekse school, een Armeense kerk, twee synagogen, verschillende moskeeën en een Bulgaarse kerk van ijzer. Geen van deze gebouwen is gebouwd voor de mensen die hier nu wonen. Ze worden desalniettemin, zij het ongelijkmatig, onderhouden door wie er nog over is. De veerboot komt vanzelf wel. De katten zullen er niet voor wijken. Kijk nog een laatste keer de heuvel op voordat u vertrekt.