Rahmi M. Koç Museum

De geur valt je meteen op, en het is geen typische museumgeur. Het is de geur van machineolie, koud ijzer en oud rubber. Geluid draagt ver onder het hoge dak, dus een kind dat drie zalen verderop lacht, is duidelijk te horen. Messing onderdelen weerkaatsen het licht langs de flanken van de motoren. Alles is hier zwaar. De vloer is hard, je voetstappen klinken terug en door een open deur hoor je het water tegen een stenen kade klotsen.

Je bent in Hasköy, aan de noordelijke oever van de Gouden Hoorn, de smalle inham die Istanbul aan de Europese kant doorsnijdt. Dit is geen wijk die je op de gebruikelijke route tegenkomt. Je vindt hier geen beroemde koepels. Wat je er wel vindt, is een van de beste industrie- en transportmusea in dit deel van de wereld, verspreid over twee historische locaties aan het water, met een groot deel in de openlucht.

Het oudste gebouw hier was een ankergieterij. Ottomaanse arbeiders goten en smeedden er ankers en kettingen voor de keizerlijke vloot. Het Turkse woord voor anker gaf het gebouw zijn oude naam. Schepen vormden eeuwenlang de kern van deze kustlijn, en deze loods was een schakel in die keten van arbeid. Jarenlang stond hij leeg en was hij beschadigd. Hij werd gerestaureerd en in 1994 heropend als het eerste deel van het museum.

De collectie begon als de persoonlijke obsessie van één man. Rahmi Koç kwam uit een vooraanstaande Turkse industriële familie en besteedde decennia aan het verzamelen van machines, voertuigen, instrumenten en motoren. Privécollecties van die aard blijven doorgaans privé. Deze collectie kreeg eerst een gebouw, daarna een tweede gebouw en werd uiteindelijk voor het publiek geopend. Het resultaat is ongebruikelijk in een stad waar bijna elk museum staatsbezit is of verbonden is aan een religieuze stichting.

De tweede locatie werd in 2001 geopend, in een voormalige scheepswerf aan de overkant van de weg. Deze is veel groter en herbergt de grote objecten: voertuigen, vliegtuigen, spoorwegwagons en maritieme apparatuur. Samen vormen de twee locaties een museum dat alles omvat, van zakhorloges tot een onderzeeër. Er is een hellingbaan, een kade en open terreinen. Plan meer tijd in dan u denkt nodig te hebben, want de buitenruimtes nemen meer tijd in beslag dan de zalen.

Het is belangrijk om deze oever te begrijpen. De Gouden Hoorn was de industriële waterweg van Istanbul. Vanaf de vijftiende eeuw waren er keizerlijke scheepswerven gevestigd, en later volgden er fabrieken, gieterijen, gasfabrieken en pakhuizen. Het was de plek waar het rijk en later de republiek bouwden. Dat werk bracht banen met zich mee, maar ook gevolgen waar niemand op had gerekend. Halverwege de twintigste eeuw verkeerde het water hier in ernstige problemen.

En nu komt het gedeelte dat mensen die Istanbul alleen van foto's kennen, zal verbazen. De Gouden Hoorn werd een van de meest vervuilde waterwegen van Europa. Industrieel afval en rioolwater werden decennialang rechtstreeks in de rivier geloosd. Het water werd zwart, het stonk en de bewoners hielden hun ramen dicht. In de jaren tachtig begon een grootschalige schoonmaakactie. Fabrieken werden gesloopt, de zeebodem werd uitgebaggerd en er werden parken langs de oever aangelegd. De vissen keerden terug. Het museum maakt deel uit van dat herstelverhaal.

Loop naar de kade en zoek naar de onderzeeër. Het schip werd gebouwd in de Verenigde Staten tijdens de Tweede Wereldoorlog en diende later vele jaren in de Turkse marine. Je kunt naar binnen gaan en de hele lengte ervan bewandelen. Dit is het gedeelte dat de meeste bezoekers zich herinneren. De gangen zijn smal, de slaapkooien zijn tegen torpedobuizen geklapt en de bedieningselementen zijn volledig mechanisch. Iedereen die langer is dan gemiddeld zal minstens één keer zijn hoofd stoten.

Ergens in de vliegtuigsectie vind je de neus van een Amerikaanse bommenwerper uit de Tweede Wereldoorlog. Deze kwam niet van een luchtmachtbasis. Hij kwam uit zee. Het vliegtuig stortte tijdens de oorlog neer voor de Turkse kust en duikers hebben het voorste gedeelte decennia later geborgen. Het glas en metaal laten nog steeds zien wat er is gebeurd. Musea tonen meestal vliegtuigen die veilig zijn geland aan het einde van hun diensttijd. Deze niet.

Daarnaast is het aanbod bewust breed. Er zijn oude auto's met messing koplampen en houten wielen. Er zijn motorfietsen, fietsen, tractoren en brandweerwagens. Er is een paardentram en een negentiende-eeuwse salonwagon, ingericht voor een zeer belangrijke passagier. Scheepsmotoren staan open en bloot, zodat je de krukassen kunt zien. Modelspoorbanen rijden in glazen vitrines. Een kort spoor loopt over een deel van het terrein en op sommige dagen rijdt er een kleine locomotief.

Wat deze plek zo bijzonder maakt, is dat er zoveel in beweging is. Knoppen zetten motoren aan het werk. Doorsnedemodellen laten zien wat er in een versnellingsbak of een cilinder gebeurt. Medewerkers demonstreren de machines in plaats van ze alleen maar te bewaken. Kinderen rennen hier tussen de tentoonstellingen door, iets wat in een kunstgalerie onmiddellijk zou worden tegengehouden. Als je met kinderen onder de twaalf reist, is dit waarschijnlijk het makkelijkste museumbezoek dat je in Istanbul zult hebben.

De buurt eromheen verdient ook een moment van aandacht. Hasköy was eeuwenlang een van de belangrijkste Joodse wijken van Istanbul, de thuisbasis van gemeenschappen die hier al sinds de Byzantijnse tijd woonden en van families die na de verdrijvingen uit Spanje arriveerden. Een oude begraafplaats beslaat een deel van de heuvel erboven. Weinig bezoekers weten dit. De wijk is nu rustig en arbeiderswijk, en de geschiedenis ervan is vooral terug te vinden in grafstenen en straatnamen.

Voordat je vertrekt, ga even bij het water staan. Boten varen door de inham. De oude stad doemt op aan de overkant van de oever, en achter u ligt een onderzeeër in het dok naast een gebouw waar vroeger met de hand ankers werden gesmeed. Beide waren gereedschappen voor hetzelfde water. Niemand maakt hier nu nog ankers, en de zeelucht ruikt fris. Kijk een minuutje naar het wateroppervlak en probeer een vis te spotten.