Chora Kerk

Loop door de deur en de temperatuur daalt. Buiten is de straat helder en stoffig. Binnen is het licht gedempt en valt het vanuit vreemde hoeken op je. Kijk naar het plafond van de entreehal en het goud lijkt te bewegen als je loopt. Dat zijn niet je ogen. De kleine glazen kubussen zijn onder verschillende hoeken in het stucwerk gedrukt, waardoor elke lichtbron er een paar raakt en andere mist. Onder je voeten ligt tapijt. In de lucht hangt de geur van wol en koele steen.

Het gebouw heet Kariye in het Turks en Chora in het Grieks. Chora betekent platteland, of het land daarbuiten. Een eerdere kerk in de buurt van deze plek stond buiten de eerste stadsmuren, te midden van velden en tuinen. De naam bleef behouden, zelfs nadat de muren naar buiten waren verplaatst en de buurt volgebouwd was met huizen. Je staat dus op een plek waarvan de naam een beschrijving is die meer dan duizend jaar geleden al niet meer klopte. Istanbul doet dit voortdurend. Je raakt eraan gewend.

De meeste bezoekers gaan ervan uit dat ze naar één gebouw op één moment kijken. Dat is niet zo. De kern van de kerk is honderden jaren ouder dan bijna alles wat je bent komen bekijken. Eerst werden de muren opgetrokken. De schilderijen kwamen er veel later bij, in het begin van de veertiende eeuw, tijdens een korte en kostbare heropleving van de Byzantijnse kunst. Het oppervlak is een latere laag die over een oude constructie is aangebracht. Verwijder de beelden uit je gedachten en er verschijnt een soberdere, zwaardere kerk eronder.

Eén man betaalde voor die laag. Zijn naam was Theodore Metochites, en hij leidde het keizerlijke bestuur. Hij was ook een geleerde en een astronoom. Hij herbouwde delen van de kerk en bedekte deze met mozaïek en verf. Hij liet zichzelf ook op de muur afbeelden. Boven de deur naar de hoofdzaal knielt hij voor Christus, met in beide handen een maquette van het gebouw. Kijk naar zijn hoed. Die is enorm, gestreept en volkomen opzettelijk.

Zijn verhaal loopt niet goed af, wat het portret des te moeilijker maakt om er zomaar aan voorbij te lopen. Een wisseling van de macht kostte hem zijn ambt en zijn fortuin. Hij werd de stad uitgezet. Later mocht hij terugkeren, op voorwaarde dat hij als gewone monnik in het klooster zou leven dat hij zelf had gefinancierd. Hij stierf daar, te midden van de afbeeldingen die hij als machtig man had laten maken, in een huis waar hij nu helemaal niets meer bezat.

Loop door de buitenste gang en volg de schilderijen langs de muren. Ze vertellen het verhaal van de kindertijd van de Maagd Maria – haar ouders, haar geboorte, haar eerste stapjes, een engel die haar voedsel brengt. Zoek in het Nieuwe Testament naar deze scènes en u zult ze niet vinden. Ze komen uit een aparte, vroege tekst die de kerk nooit als Schrift heeft aanvaard en die ze ook nooit heeft laten varen. Eeuwenlang werkten schilders met verhalen die priesters niet hardop wilden voorlezen. De twee tradities bestonden naast elkaar.

Verderop is er een scène die bijna geen enkele andere kerk meer heeft. Een Romeinse ambtenaar zit met een boekrol terwijl Jozef en de zwangere Maria wachten om zich te laten registreren voor de belasting. Het is een administratief moment, met enorme zorg weergegeven in gekleurd glas. De man die ervoor betaalde, bracht zijn hele werkzame leven door in de bureaucratie. Of hij het onderwerp zelf heeft gekozen, is niet vastgelegd. Het is moeilijk om ervoor te staan zonder je dat af te vragen.

Ga nu de zijkapel aan de rechterkant binnen. Deze smalle ruimte was gebouwd voor begrafenissen, en je kunt nog steeds de gewelfde nissen in de muren zien waar graven werden geplaatst. De ruimte is beschilderd in plaats van betegeld. Op het gebogen oppervlak boven het uiteinde staat Christus op de gebroken poorten van de hel en trekt Adam en Eva omhoog aan hun polsen. Niet aan hun handen – aan hun polsen. De greep is een redding, geen begroeting. Hun voeten komen van de grond.

Boven je hoofd, in dezelfde kapel, toont het plafond een oordeelsscène, met de hemel opgerold als een tapijt. Er omheen staan profeten, koningen en rijen kleine figuren. De kleuren zijn hier anders: minder goud, meer oker en diepblauw. Verf was goedkoper en sneller dan mozaïek, en dit was een privé-begrafeniskapel, geen openbare ruimte. De verandering van materiaal zegt iets over wie er naar verwachting binnen zou komen.

Het gebouw heeft verschillende functies gehad. Het diende eeuwenlang als kerk. Enkele decennia na de Ottomaanse verovering werd het een moskee, en een groot deel van de decoratie werd bedekt met pleister. In de twintigste eeuw werd het gebouw schoongemaakt en heropend als museum, en een lange internationale restauratiecampagne bracht de bedekte afbeeldingen weer aan het licht. In 2024, na verdere restauratiewerkzaamheden, werd het heropend als een functionerende moskee. Tegenwoordig is het geen museum meer.

Die status heeft invloed op hoe je het bezoekt. De vloer is bedekt met tapijt en je schoenen moeten bij de ingang worden uitgetrokken. Sommige figuratieve afbeeldingen in de hoofdruimte worden tijdens het gebed afgeschermd en de gebedstijden variëren gedurende het jaar met de zon. Kleed je zoals je voor elke moskee zou doen: schouders en knieën bedekt, en vrouwen dragen een hoofddoek. Beweeg je rustig. Mensen komen hier om te bidden, niet om op de foto te gaan. De beschilderde kapel is meestal de rustigste ruimte in het gebouw.

Voordat je vertrekt, sta even in de deuropening tussen de gang en de hoofdruimte en kijk nog een keer omhoog. Het goud boven je is met de hand aangebracht, blokje voor blokje, door arbeiders van wie niemand de namen heeft opgeschreven. Het heeft aardbevingen, een verovering, een laag pleisterwerk, vocht en verschillende complete veranderingen van bestemming overleefd. Buiten spelen kinderen op straat en verkoopt iemand thee. Het licht beweegt nog steeds over het plafond. Het zal blijven bewegen, ook nadat je weggaat.