Mihrimah Sultan Moskee

Trek je schoenen uit en stap naar binnen, en blijf dan staan. Het eerste wat je opvalt is niet de grootte. Het is de hoeveelheid licht. De ruimte is er gelijkmatig mee gevuld, vanuit alle richtingen, en het komt door zoveel ramen dat je ze niet eens kunt tellen. Het tapijt is zacht en warm onder je voeten. Geluiden verdwijnen als sneeuw voor de zon. Buiten waait de wind over de heuveltop en je hoort hem tegen het glas ruisen.

Je staat op de hoogste heuvel van de oude stad, pal naast de eeuwenoude stadsmuren. De meeste bezoekers komen nooit zo ver naar buiten. De beroemde moskeeën liggen aan het water, in het drukke centrum, met rijen voor de deur. Deze moskee torent boven alles uit, aan de rand van de ommuurde stad, en op veel dagen heb je het interieur bijna helemaal voor jezelf. Alleen al daarom is de reis de moeite waard.

De moskee draagt de naam van Mihrimah Sultan. Zij was de dochter van Süleyman, de sultan die door Europeanen de Magnifieke werd genoemd, en van Hürrem Sultan, de voormalige slavin die zijn vrouw werd. Mihrimah groeide op in het machtigste huishouden van de regio. Ze trouwde op jonge leeftijd met een grootvizier. Vervolgens bracht ze decennia door als een van de meest invloedrijke personen aan het Ottomaanse hof en overleefde ze bijna iedereen met wie ze opgroeide.

Haar positie gaf haar een enorm fortuin, dat ze ook gebruikte. Bronnen uit die tijd vermelden dat ze hielp bij de financiering van een zeeoorlog. Ze stichtte gebouwen, schonk geld aan goede doelen en betaalde voor openbare werken. Ze bemoeide zich ook direct met buitenlandse zaken. Er is een brief bewaard gebleven waarin ze met een Europese koning correspondeert over de betrekkingen tussen hun staten. Een Ottomaanse prinses die een brief schrijft aan een Poolse vorst is niet het beeld dat de meeste mensen van dat hof hebben.

Ze gaf de belangrijkste architect van het rijk, Mimar Sinan, de opdracht om voor haar te bouwen. Hij bouwde twee moskeeën voor haar, op twee verschillende locaties, en hij werkte op het hoogtepunt van zijn kunnen aan beide. De andere staat naast de veerbootpier in Üsküdar, aan de Aziatische kust, en is de oudste van de twee. Deze moskee, bij de landmuren, werd later gebouwd. Als je ze allebei bezoekt, kun je zien hoe ver hij tussen beide gereisd heeft.

Haar naam is het waard om even bij stil te staan. In het Perzisch combineert het de woorden voor zon en maan. Daar is een bekende legende aan verbonden. Het verhaal vertelt dat op de dag van de lente-equinox de zon achter deze moskee ondergaat, terwijl de maan achter haar moskee aan de overkant van het water opkomt. De traditie voegt eraan toe dat Sinan stiekem verliefd op haar was en dit opzettelijk zo geregeld had. Beschouw het als folklore. Het is een mooi verhaal, maar er is geen bewijs voor.

Kijk nu eens naar hoe het gebouw in werkelijkheid functioneert. Een enkele koepel bedekt de hele gebedsruimte en rust op vier grote bogen. Dat is een eenvoudig idee, maar tegelijkertijd een zeer veeleisende. Het gewicht moet via de vier hoeken naar beneden worden geleid, wat betekent dat de muren ertussen vrijwel niets dragen. Sinan begreep dat en greep de kans. Hij vulde de lege muurvlakken met rijen ramen, boven elkaar gestapeld.

Het resultaat is een moskee die zich gedraagt als een lantaarn. Op een heldere ochtend is het interieur lichter dan de straat buiten. Er is geen duisternis in de hoeken, geen behoefte aan kunstlicht en geen zwaar metselwerk boven je hoofd. Vergelijk het met een oudere moskee en het verschil is direct merkbaar. Vroeger beschouwden bouwers muren als massief. Hier is de muur gereduceerd tot een frame met glas, wat zowel een structurele als een esthetische keuze was.

Die gok had gevolgen. Het gebouw is herhaaldelijk door elkaar geschud, omdat deze regio op een belangrijke breuklijn ligt. Een aardbeving in 1766 bracht de koepel ten val. Deze werd herbouwd. Een andere aardbeving beschadigde de moskee opnieuw in 1894, waarna reparaties volgden. Ook de minaret is meer dan eens ingestort. Alles wat je ziet staan, is door iemand herbouwd. Dat is normaal voor oude gebouwen in Istanbul en wordt zelden vermeld op de borden.

De moskee was nooit bedoeld om op zichzelf te staan. Ottomaanse opdrachtgevers bouwden complexen, geen losstaande gebouwen. Een religieuze school, een badhuis, een fontein en een grafmonument maakten deel uit van het geheel en dienden de omliggende buurt. De moskee zelf staat op een verhoogd platform boven gewelfde ruimtes, waardoor ze boven de helling uitsteekt en van verre zichtbaar is. De huurinkomsten van dergelijke panden betaalden voor het onderhoud en het personeel.

Mihrimah zelf ligt hier niet begraven. Ze rust in het complex van de Süleymaniye, naast haar vader, in het centrum van de oude stad. Haar moskee op deze heuvel heeft haar naam echter al meer dan vier eeuwen in ere gehouden. Elke taxichauffeur in de buurt kent haar. Dat is een bijzondere vorm van behoud, die maar weinig vrouwen uit haar tijd, waar ook ter wereld, is gegund.

Loop naar buiten en loop naar de rand van het terras. De landmuren, gebouwd door de Romeinen en duizend jaar lang onderhouden, liggen onder je. De poort naast de moskee is een van de belangrijkste ingangen. Volgens de overlevering reed Mehmed II in 1453 door deze poort de veroverde stad binnen. De buurt eromheen is nu een gewone woonwijk. Kinderen voetballen tegen de muur van een imperium.

Ga nog een laatste keer naar binnen voordat je weggaat en ga bij de muur zitten. Kijk hoe het licht over het tapijt beweegt als de wolken voorbijtrekken. Iemand komt binnen om te bidden en gaat dan weer weg zonder naar de architectuur te kijken. Daar is deze ruimte voor. Ze heeft op deze heuveltop licht en stilte bewaard, door aardbevingen, rijken en verkeer heen. Je mag hier zo lang blijven zitten als je wilt.