Εκκλησία της Χώρας

Σπρώξτε την πόρτα και η θερμοκρασία πέφτει. Έξω, ο δρόμος είναι φωτεινός και σκονισμένος. Εδώ μέσα το φως είναι χαμηλό και σας φτάνει από περίεργες γωνίες. Κοιτάξτε την οροφή του χολ και ο χρυσός φαίνεται να κινείται καθώς περπατάτε. Αυτό δεν είναι τα μάτια σας. Οι μικροσκοπικοί γυάλινοι κύβοι ήταν πιεσμένοι στον σοβά με ελαφρώς διαφορετικές κλίσεις, έτσι ώστε οποιαδήποτε πηγή φωτός να πιάνει μερικούς από αυτούς και να χάνει άλλους. Κάτω από τα πόδια, χαλί. Στον αέρα, μαλλί και δροσερή πέτρα.

Το κτίριο ονομάζεται Kariye στα τουρκικά και Chora στα ελληνικά. Chora σημαίνει εξοχή ή η γη έξω. Μια παλαιότερη εκκλησία κοντά σε αυτό το σημείο βρισκόταν πέρα από τα πρώτα τείχη της πόλης, ανάμεσα σε χωράφια και κήπους. Το όνομα παρέμεινε ακόμα και αφού τα τείχη μετακινήθηκαν προς τα έξω και η γειτονιά γέμισε με σπίτια. Έτσι, στέκεστε σε ένα μέρος του οποίου το όνομα είναι μια περιγραφή που έπαψε να είναι ακριβής πριν από περισσότερα από χίλια χρόνια. Η Κωνσταντινούπολη το κάνει αυτό συνεχώς. Το συνηθίζετε.

Οι περισσότεροι επισκέπτες υποθέτουν ότι κοιτάζουν ένα κτίριο από μια στιγμή. Δεν είναι. Ο πυρήνας της εκκλησίας είναι αρκετές εκατοντάδες χρόνια παλαιότερος από σχεδόν όλα όσα ήρθατε να δείτε. Τα τείχη χτίστηκαν πρώτα. Οι εικόνες έφτασαν πολύ αργότερα, στις αρχές του δέκατου τέταρτου αιώνα, κατά τη διάρκεια μιας σύντομης και δαπανηρής αναβίωσης της βυζαντινής τέχνης. Η επιφάνεια είναι ένα όψιμο στρώμα εφαρμοσμένο σε ένα παλιό κέλυφος. Αφαιρέστε τις εικόνες από το μυαλό σας και μια πιο απλή, βαρύτερη εκκλησία εμφανίζεται από κάτω.

Ένας άντρας πλήρωσε για αυτό το στρώμα. Το όνομά του ήταν Θεόδωρος Μετοχίτης και διηύθυνε την αυτοκρατορική διοίκηση. Ήταν επίσης λόγιος και αστρονόμος. Ανακατασκεύασε τμήματα της εκκλησίας και την κάλυψε με μωσαϊκό και χρώμα. Επίσης, έβαλε τον εαυτό του στον τοίχο. Πάνω από την πόρτα του κύριου δωματίου γονατίζει μπροστά στον Χριστό, κρατώντας ένα μοντέλο του κτιρίου και στα δύο χέρια. Κοιτάξτε το καπέλο του. Είναι τεράστιο, ριγέ και εντελώς σκόπιμο.

Η ιστορία του δεν τελειώνει καλά, γεγονός που κάνει το πορτρέτο πιο δύσκολο να το προσπεράσει κανείς. Μια αλλαγή ηγεμόνα του κόστισε το αξίωμά του και την περιουσία του. Τον έδιωξαν από την πόλη. Αργότερα του επετράπη να επιστρέψει, με την προϋπόθεση ότι θα ζούσε ως απλός μοναχός μέσα στο μοναστήρι που είχε χρηματοδοτήσει ο ίδιος. Πέθανε εκεί, ανάμεσα στις εικόνες που είχε παραγγείλει ως ισχυρός άνδρας, σε ένα σπίτι όπου πλέον δεν κατείχε τίποτα απολύτως.

Περπατήστε στον εξωτερικό διάδρομο και ακολουθήστε τις εικόνες κατά μήκος των τοίχων. Αφηγούνται την παιδική ηλικία της Παναγίας - τους γονείς της, τη γέννησή της, τα πρώτα της βήματα, έναν άγγελο που της φέρνει φαγητό. Αναζητήστε στην Καινή Διαθήκη αυτές τις σκηνές και δεν θα τις βρείτε. Προέρχονται από ένα ξεχωριστό πρώιμο κείμενο που η εκκλησία δεν αποδέχτηκε ποτέ ως ιερό κείμενο και δεν σταμάτησε ποτέ να εικονογραφεί. Για αιώνες, οι ζωγράφοι εργάζονταν με ιστορίες που οι ιερείς δεν διάβαζαν δυνατά. Οι δύο παραδόσεις ήταν δίπλα-δίπλα.

Πιο πέρα υπάρχει μια σκηνή με την οποία σχεδόν καμία άλλη εκκλησία δεν ασχολείται. Ένας Ρωμαίος αξιωματούχος κάθεται με έναν πάπυρο ενώ ο Ιωσήφ και η έγκυος Μαρία περιμένουν να εγγραφούν για φόρους. Είναι μια διοικητική στιγμή, αποδοσμένη με τεράστια προσοχή σε χρωματιστό γυαλί. Ο άνθρωπος που πλήρωσε για αυτήν πέρασε την εργασιακή του ζωή μέσα σε μια γραφειοκρατία. Το αν επέλεξε ο ίδιος το θέμα δεν έχει καταγραφεί. Είναι δύσκολο να σταθείς μπροστά της και να μην αναρωτηθείς γι' αυτό.

Τώρα πηγαίνετε στο πλευρικό παρεκκλήσι στα δεξιά. Αυτό το στενό δωμάτιο χτίστηκε για ταφές και μπορείτε ακόμα να δείτε τις τοξωτές εσοχές στους τοίχους όπου τοποθετούνταν οι τάφοι. Είναι βαμμένο αντί για πλακόστρωτο. Στην καμπύλη επιφάνεια πάνω από το βάθος, ο Χριστός στέκεται στις σπασμένες πόρτες της κόλασης και τραβάει τον Αδάμ και την Εύα προς τα πάνω από τους καρπούς τους. Όχι από τα χέρια τους - από τους καρπούς τους. Η λαβή είναι διάσωση, όχι χαιρετισμός. Τα πόδια τους αφήνουν το έδαφος.

Πάνω από το κεφάλι σας στο ίδιο παρεκκλήσι, η οροφή φέρει μια σκηνή κρίσης, με τον ουρανό τυλιγμένο σαν χαλί. Γύρω της στέκονται προφήτες και βασιλιάδες και σειρές από μικρές φιγούρες. Τα χρώματα είναι διαφορετικά εδώ: λιγότερο χρυσό, περισσότερο ώχρα και βαθύ μπλε. Η βαφή ήταν φθηνότερη και ταχύτερη από το μωσαϊκό, και αυτό ήταν ένα ιδιωτικό παρεκκλήσι κηδειών και όχι ένας δημόσιος χώρος. Η αλλαγή υλικού σας λέει κάτι για το ποιος αναμενόταν να μπει μέσα.

Το κτίριο έχει αλλάξει χρήση αρκετές φορές. Λειτούργησε ως εκκλησία για αιώνες. Λίγες δεκαετίες μετά την οθωμανική κατάκτηση έγινε τζαμί και μεγάλο μέρος της διακόσμησης καλύφθηκε με γύψο. Τον εικοστό αιώνα καθαρίστηκε και άνοιξε ως μουσείο, και μια μακρά διεθνής εκστρατεία αποκατάστασης έφερε ξανά τις καλυμμένες εικόνες στο προσκήνιο. Το 2024, μετά από περαιτέρω εργασίες αποκατάστασης, άνοιξε ξανά ως λειτουργικό τζαμί. Δεν είναι μουσείο σήμερα.

Αυτή η κατάσταση αλλάζει τον τρόπο που επισκέπτεστε. Το πάτωμα είναι στρωμένο με μοκέτα και τα παπούτσια βγαίνουν στην είσοδο. Κάποιες εικονιστικές εικόνες στην κύρια αίθουσα προβάλλονται κατά τη διάρκεια της προσευχής, και οι ώρες προσευχής αλλάζουν κατά τη διάρκεια του έτους με τον ήλιο. Ντυθείτε όπως θα ντυθείτε σε οποιοδήποτε τζαμί: καλυμμένοι ώμοι και γόνατα, και κάλυμμα κεφαλής για τις γυναίκες. Μετακινηθείτε ήσυχα. Οι άνθρωποι έρχονται εδώ για να προσευχηθούν, όχι για να εμφανιστούν σε φωτογραφίες. Το ζωγραφισμένο παρεκκλήσι είναι συνήθως το πιο ήρεμο δωμάτιο στο κτίριο.

Πριν φύγετε, σταθείτε στην πόρτα ανάμεσα στον διάδρομο και την κύρια αίθουσα και κοιτάξτε ψηλά για άλλη μια φορά. Το χρυσό πάνω από εσάς τοποθετήθηκε με το χέρι, κύβος προς κύβο, από εργάτες των οποίων τα ονόματα κανείς δεν μπήκε στον κόπο να γράψει. Έχει επιβιώσει από σεισμούς, μια κατάκτηση, ένα στρώμα σοβά, υγρασία και αρκετές πλήρεις αλλαγές χρήσης. Έξω, παιδιά παίζουν στο δρόμο και κάποιος πουλάει τσάι. Το φως εξακολουθεί να κινείται στην οροφή. Θα συνεχίσει να κινείται και μετά την αναχώρησή σας.