डिडिमा येथील अपोलोचे मंदिर

स्थिर उभे राहा आणि या भव्यतेची जाणीव होऊ द्या. झाडांवर रातकिडे कर्कश आवाज करत आहेत. जेवणाच्या टेबलांच्या आकाराच्या संगमरवरी शिलांमधून उष्णता वर येत आहे. तुमच्या डोक्यावर, दोन स्तंभ जवळजवळ वीस मीटर उंच आकाशात चढत आहेत, आणि ते केवळ शिल्लक राहिलेले आहेत — एकेकाळी येथे शंभरहून अधिक स्तंभ उभे होते. डिडिमा येथील अपोलोचे मंदिर हे ग्रीक जगाने बांधण्याचा प्रयत्न केलेल्या सर्वात मोठ्या मंदिरांपैकी एक होते. येथे तुमचे पहिले काम म्हणजे स्वतःला लहान समजणे. बाकी सर्व गोष्टी क्षणभर थांबू शकतात.

हे कधीही एक सामान्य मंदिर नव्हते. डिडिमा हे एक भविष्यकथन केंद्र होते — एक असे ठिकाण जिथे देव मानवी प्रश्नांची उत्तरे देतो असा विश्वास होता. ग्रीक जगात, त्याची प्रतिष्ठा डेल्फीनंतर दुसऱ्या क्रमांकावर होती. यात्रेकरू विवाह, व्यापार, युद्ध आणि आजारपणाबद्दल विचारण्यासाठी येत असत. एक पुजारीण उत्तरे देत असे आणि मंदिराचे अधिकारी त्यांना कवितेत रूपांतरित करत असत. शतकानुशतके हे पवित्र स्थान ब्रांचिडे नावाच्या एका पुजारी कुटुंबाद्वारे चालवले जात होते आणि त्यांच्या नावावरून संपूर्ण जागेला अनेकदा ब्रांचिडाई असे नाव दिले जात असे.

हे भविष्यकथन केंद्र उत्तरेकडील एक शक्तिशाली बंदर शहर असलेल्या मिलेटसचे होते. सुमारे सतरा किलोमीटर लांबीचा एक पवित्र मार्ग शहराला या पवित्र स्थळाशी जोडत होता. वर्षातून एकदा, मिरवणुका संपूर्ण अंतर चालत जात आणि मार्गावरील देवळांवर थांबत असत. एकेकाळी त्या रस्त्याच्या काही भागांवर बसलेल्या संगमरवरी मूर्ती होत्या, त्यापैकी काही इसवी सन पूर्व सहाव्या शतकात कोरलेल्या होत्या. त्यापैकी अनेक मूर्ती एकोणिसाव्या शतकात लंडनला नेण्यात आल्या आणि त्या आता ब्रिटिश संग्रहालयात आहेत.

इसवी सन पूर्व ४९४ मध्ये आपत्ती ओढवली. आयोनियातील ग्रीक शहरांनी पर्शियन साम्राज्याविरुद्ध बंड केले आणि त्यात त्यांचा पराभव झाला. मिलेटसचा विध्वंस केल्यानंतर, पर्शियनांनी हे पवित्र स्थळ जाळून टाकले आणि प्राचीन नोंदींनुसार त्यांनी येथील कांस्य देवमूर्ती पर्शियाला नेली. दीड शतकाहून अधिक काळ देववाणी शांत झाली. जेव्हा अलेक्झांडर द ग्रेटने या प्रदेशातील पर्शियन सत्ता मोडून काढली, तेव्हा येथील पवित्र झरा पुन्हा वाहू लागला असे म्हटले जाते — लोकांचा विश्वास होता की, देव परत आल्याचे हे एक चिन्ह आहे.

इसवी सन पूर्व ३०० च्या सुमारास पुनर्बांधणी सुरू झाली आणि ती कधीच पूर्णपणे संपली नाही. मिलेटसच्या लोकांनी शंभरहून अधिक स्तंभांसह, ग्रीक जगातील जवळजवळ प्रत्येक गोष्टीला मागे टाकेल अशा एका मंदिराची योजना आखली होती. सुमारे सहा शतके हे काम अधूनमधून सुरू होते आणि रोमन सम्राटांनी त्याच्या काही भागांसाठी निधी दिला होता. असे असूनही, ही इमारत कधीही पूर्ण झाली नाही. आजूबाजूला पाहिल्यास तुम्हाला याचे कारण कळेल. प्रत्येक स्तंभ म्हणजे कोरलेल्या ड्रमचा एक ढिगारा आहे, ज्यातील प्रत्येकाचे वजन अनेक टन आहे आणि ते सर्व हाताने कापून व वाहून आणले आहेत.

भव्य जिन्याच्या दिशेने चाला आणि मेडुसा शोधा. जाड गाल, दाट कुरळे केस आणि हनुवटीखाली सापांच्या गाठी असलेले एक कोरलेले डोके जमिनीच्या पातळीवर आहे, जे एकेकाळी उंच असलेल्या एका भित्तिचित्रावरून खाली पडले आहे. तो डिडिमाचा अनधिकृत चेहरा बनला आहे. छायाचित्रकारांना तो खूप आवडतो, पण त्याचा अर्थ काय होता याचा विचार करा. मेडुसा शत्रूंना दगडात रूपांतरित करते असा विश्वास होता आणि तिची प्रतिमा पवित्र वास्तूंचे हानीपासून रक्षण करत असे. येथे ती डोळ्यांच्या पातळीवर, एका अवशेषाचे संयमाने रक्षण करत आहे.

आता समोरच्या व्हरांड्याच्या दोन्ही बाजूंना असलेले दोन अंधारे, उताराचे बोगदे शोधा. आत जाण्याचे हेच मार्ग होते. अभ्यागत थेट भव्य सभागृहात प्रवेश करत नसत, कारण आतील अंगण ओसरी पातळीच्या खाली होते. पुजारी या अरुंद, कमानीदार मार्गांमधून खाली मार्ग दाखवत असत. हा परिणाम हेतुपुरस्सर साधला गेला होता. तुम्ही दिवसाचा प्रकाश मागे सोडून, थंड दगडांमधून खाली उतरत आणि एका विशाल, मोकळ्या अंगणात पोहोचत. तुम्ही देववाणीला भेटण्यापूर्वीच, ती वास्तुकला तुमच्या भावनांवर ताबा मिळवत असे.

ते अंगण, ज्याला 'ॲडायटन' म्हटले जाते, मंदिराचे नेहमीचे नियम मोडते. त्याला कधीही छत नव्हते. आकाशाकडे उघड्या असलेल्या त्या अंगणात एक पवित्र झरा आणि एक लहान देवघर होते — मंदिराच्या आत एक मंदिर — ज्यात अपोलोची मूर्ती होती. सभोवतालच्या भिंती उंच आणि गुळगुळीत होत्या, ज्यांनी सामान्य जगाला बाहेर ठेवले होते. आता तिथे गवत उगवते आणि ते लहान देवघर केवळ पायाच्या रूपात शिल्लक आहे. त्याच्या वरील काठावर उभे राहा आणि एका देवासाठी बांधलेल्या भिंतींनी वेढलेल्या बागेची कल्पना करा.

त्या आतल्या भिंतींमध्ये एक असे रहस्य दडले होते, जे दोन हजार वर्षांहून अधिक काळ वाट पाहत होते. १९७९ मध्ये, एका संशोधकाच्या लक्षात गुळगुळीत संगमरवरावर अस्पष्ट कोरलेल्या रेषा आल्या — त्या म्हणजे प्राचीन बांधकाम करणाऱ्यांनी स्वतः कोरलेली पूर्ण-आकाराची कार्य-नकाशे होती. त्यावर स्तंभांची रूपरेषा आणि कोरीव कामासाठीचे वक्र आहेत, जे थेट दगडावर ब्लूप्रिंटप्रमाणे रेखाटलेले आहेत. मंदिर कधीच पूर्ण न झाल्यामुळे, भिंतींना अंतिम चकाकी कधीच मिळाली नाही, त्यामुळे ही रेखाचित्रे टिकून राहिली. भिंतींच्या सपाट पृष्ठभागांकडे बारकाईने पाहिल्यास तुम्हाला ती दिसू शकतील.

एकदा तुम्ही पाहू लागलात की, अपूर्ण काम सर्वत्र दिसते. काही स्तंभांवरील उभ्या खाचा (फ्लुटिंग) फक्त पायथ्याशी एका पट्टीत कोरलेल्या आहेत, तर वरचा भाग गुळगुळीत ठेवलेला आहे. इतर काही दगडांवर अजूनही खडबडीत उंचवटे आहेत, जे गवंड्यांनी शेवटच्या टप्प्यात छिन्नीने काढून टाकले असावेत. यापैकी काहीही नुकसान नाही. हे एक बांधकाम स्थळ आहे जिथे काम फक्त थांबले होते. हे संशोधकांना दाखवते की प्राचीन बांधकाम करणारे प्रत्यक्षात टप्प्याटप्प्याने कसे काम करत होते, जे जवळजवळ कोणत्याही पूर्ण झालेल्या मंदिरापेक्षा अधिक चांगल्या प्रकारे दाखवते.

उत्तर प्राचीन काळात, गर्भगृहाने आपली भूमिका गमावली. ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार झाला आणि मोठ्या अंगणात एक चर्च बांधले गेले. मध्ययुगीन काळात आलेल्या भूकंपांमुळे बहुतेक स्तंभ कोसळले, आणि जिथे ते पडले तिथे त्यांचे चबुतरे आजही लांब रांगांमध्ये पडलेले आहेत, जणू काही बाजूला कलंडवलेला पावाचा तुकडा. नंतर या अवशेषांभोवती एक गाव वसले, आणि आता दिदिम नावाचे आधुनिक शहर त्यांना वेढून आहे. या सगळ्यात, ते दोन उंच स्तंभ उभेच राहिले, आणि चौथरा कधीही हलला नाही.

जाण्यापूर्वी, पडलेल्या चबुतऱ्यावर आपला हात ठेवा आणि संगमरवरात साठलेली दुपारची उष्णता अनुभवा. सहा शतकांची मेहनत, आणि ही इमारत कधीही पूर्ण झाल्याचे घोषित केले गेले नाही. तरीही, एका प्रश्नासाठी आणि उत्तरासाठी पिढ्यानपिढ्या लोक एका घरासाठी काम करत राहिले. रातकिडे आजही त्यांचा प्रश्न विचारत आहेत. त्या दोन उभ्या स्तंभांवर हळूवारपणे एक नजर टाका, अगदी शिखरापर्यंत, आणि त्या भव्यतेचे भान पुन्हा एकदा मनात रुजू द्या.