Tempel van Apollo in Didyma

Sta stil en laat de schaal tot je doordringen. Cicaden tjilpen in de bomen. De hitte stijgt op van marmeren platen zo groot als eettafels. Boven je reiken twee zuilen bijna twintig meter de lucht in, en zij zijn de enigen die overgebleven zijn – ooit stonden er meer dan honderd. De Tempel van Apollo in Didyma was een van de grootste tempels die de Griekse wereld ooit heeft gebouwd. Je eerste taak hier is simpelweg je klein te voelen. Al het andere kan even wachten.

Dit was nooit een gewone tempel. Didyma was een orakel – een plek waar men geloofde dat een god menselijke vragen beantwoordde. In de Griekse wereld was het orakel na Delphi het meest prestigieuze. Pelgrims kwamen er om te vragen naar huwelijk, handel, oorlog en ziekte. Een priesteres gaf de antwoorden, en tempelfunctionarissen verwerkten ze in verzen. Eeuwenlang werd het heiligdom bestuurd door een priesterlijke familie, de Branchidae, en de hele site werd vaak naar hen vernoemd: Branchidai.

Het orakel behoorde tot Milete, een machtige havenstad in het noorden. Een heilige weg, ongeveer zeventien kilometer lang, verbond de stad met dit heiligdom. Eens per jaar liepen processies de hele afstand, waarbij ze stopten bij heiligdommen langs de route. Zittende marmeren beelden stonden ooit langs delen van die weg, sommige al gebeeldhouwd in de zesde eeuw voor Christus. Een aantal ervan werd in de negentiende eeuw naar Londen gebracht en bevindt zich nu in het British Museum.

In 494 voor Christus sloeg het noodlot toe. De Griekse steden van Ionië waren in opstand gekomen tegen het Perzische Rijk, maar ze leden een nederlaag. Na Milete te hebben veroverd, brandden de Perzen dit heiligdom plat, en oude bronnen vertellen dat ze het bronzen cultusbeeld meenamen naar Perzië. Het orakel zweeg meer dan anderhalve eeuw. Toen Alexander de Grote de Perzische macht in de regio brak, begon de heilige bron hier weer te stromen – een teken, zo geloofden de mensen, dat de god was teruggekeerd.

Rond 300 voor Christus begon de wederopbouw, en die is eigenlijk nooit echt voltooid. De inwoners van Milete planden een tempel die bijna alles in de Griekse wereld moest overtreffen, met meer dan honderd zuilen. De werkzaamheden gingen, met onderbrekingen, zo'n zes eeuwen door, en Romeinse keizers financierden delen ervan. Toch werd het gebouw nooit voltooid. Kijk om je heen en je begrijpt waarom. Elke zuil bestaat uit een stapel gebeeldhouwde trommels, elk vele tonnen zwaar, allemaal met de hand gehouwen en vervoerd.

Loop richting de grote trap en zoek de Medusa. Een gebeeldhouwd hoofd met zware wangen, dikke krullen en slangen die onder de kin in elkaar gedraaid zijn, ligt op grondniveau, gevallen van een fries die ooit hoog boven de grond liep. Het is het onofficiële gezicht van Didyma geworden. Fotografen zijn er dol op, maar bedenk wat het betekende. Men geloofde dat Medusa vijanden in steen veranderde en haar beeltenis beschermde heilige gebouwen tegen schade. Hier bewaakt ze geduldig een ruïne, op ooghoogte.

Zoek nu de twee donkere, schuine tunnels aan weerszijden van de veranda. Dit was de toegang. Bezoekers liepen niet rechtstreeks een grote hal binnen, omdat de binnenplaats lager lag dan de veranda. Priesters leidden de weg door deze smalle gewelfde gangen. Het effect was opzettelijk. Je verliet het daglicht, daalde af door koele stenen en kwam terecht op een uitgestrekte, open binnenplaats. De architectuur beheerste je emoties nog voordat je het orakel ontmoette.

Die binnenplaats, de adyton, breekt met de gebruikelijke tempelregels. Hij was nooit overdekt. Open naar de hemel, bevatte hij de heilige bron en een klein heiligdom – een tempel in een tempel – waarin het cultusbeeld van Apollo stond. De omringende muren rezen hoog en glad op en sloten de gewone wereld buiten. Er groeit nu gras en van het kleine heiligdom zijn alleen nog de funderingen overgebleven. Sta aan de rand erboven en stel je een ommuurde tuin voor, gebouwd voor een god.

Die binnenmuren bewaarden een geheim dat meer dan tweeduizend jaar had gewacht. In 1979 ontdekte een onderzoeker vage, gekraste lijnen in het gladde marmer – gedetailleerde werktekeningen, geëtst door de oude bouwers zelf. Er zijn profielen van zuilen en rondingen voor beeldhouwwerk, als blauwdrukken rechtstreeks in de steen getekend. Omdat de tempel nooit werd afgebouwd, kregen de muren nooit hun uiteindelijke afwerking, waardoor de tekeningen bewaard zijn gebleven. Kijk goed naar vlakke muuroppervlakken en je ziet ze misschien.

Overal zie je onafgewerkt werk als je goed kijkt. Bij sommige zuilen zijn de verticale groeven alleen in een band aan de basis uitgehouwen, terwijl de schacht erboven glad is gelaten. Andere blokken vertonen nog ruwe oneffenheden die de steenhouwers in de laatste fase zouden hebben weggebeiteld. Dit is geen schade. Dit is een bouwplaats waar het werk simpelweg is gestopt. Het laat onderzoekers beter zien hoe bouwers in de oudheid daadwerkelijk te werk gingen, stap voor stap, dan bijna elke voltooide tempel dat kan.

In de late oudheid verloor het heiligdom zijn functie. Het christendom verspreidde zich en er werd een kerk gebouwd op de grote binnenplaats. Aardbevingen in de middeleeuwen brachten de meeste zuilen ten val, en hun trommels liggen nu in lange rijen waar ze zijn gevallen, als omgevallen sneetjes brood. Later ontstond er een dorp rond de ruïnes, en de moderne stad Didim omringt ze nu. Door alles heen bleven de twee hoge zuilen staan en het platform bleef onveranderd.

Voordat je vertrekt, leg je hand op een omgevallen trommel en voel de middagwarmte die in het marmer is opgeslagen. Zes eeuwen werk, en het gebouw werd nooit voltooid verklaard. Toch bleven mensen, generatie na generatie, werken aan een huis met een vraag en een antwoord. De cicaden stellen hun vraag nog steeds. Kijk nog eens rustig omhoog naar de twee staande zuilen, helemaal tot aan de top, en laat de schaal nog eens tot u doordringen.