Berg Ararat

Kijk naar het noorden en wacht. De lucht op deze vlakte is droog en het licht is hard, en gedurende een groot deel van de dag is de berg helemaal niet zichtbaar – hij is verborgen achter zijn eigen nevel en wolken. Dan verschuiven de wolken en verschijnt er een witte kegel boven de horizon, veel hoger dan redelijk lijkt. De wind waait over de vlakke grond en neemt stof mee. Niets anders in zicht is hoog. Dat is het effect waarmee deze berg werkt.

De top bereikt een hoogte van 5137 meter, waarmee het het hoogste punt van Turkije is. Ernaast, in het zuidoosten, staat een tweede, veel kleinere kegel, bekend als de Kleine Ararat, op ongeveer 3900 meter. Een brede zadelrug verbindt de twee. In het Turks heet de grotere piek Ağrı Dağı. Samen vormen de kegels één vulkanische massa die oprijst uit de omringende vlakte, en vanuit de meeste gezichtspunten zie je ze als één geheel.

De reden dat hij zo groot lijkt, heeft meer te maken met de omgeving dan met de hoogte alleen. De vlakte aan de voet ligt op ongeveer 1000 meter hoogte. Dat betekent dat er een zichtbaar hoogteverschil van ongeveer 4000 meter is tussen waar je staat en de top, zonder iets ertussen om het te onderbreken. Veel hogere bergen liggen tussen andere hoge bergen en verliezen dit effect volledig. Hier is er één kegel en een groot vlak stuk grond.

Het is een vulkaan. De hele massa is ontstaan door herhaalde uitbarstingen van lava en as, laag over laag, wat het gladde, kegelvormige profiel heeft veroorzaakt. De vulkaan is momenteel niet actief. Op de lagere hellingen zie je donkere lavastromen en velden met los zwart gesteente, samen met kleinere kegels en kraters op de flanken. Boeren bewerken de asrijke grond aan de voet van de berg, en de velden eindigen waar het gesteente begint.

In 1840 veroorzaakte de berg grote verwoesting. Een aardbeving en een enorme aardverschuiving kwamen van de noordkant naar beneden, een kloof in die bekend staat als de Ahora-kloof. Een dorp en een klooster die daar stonden, werden verwoest en nooit herbouwd. Puin en modder werden een flink stuk de vallei in meegesleurd. Het litteken van die instorting is nog steeds het meest opvallende kenmerk aan de noordkant, een diepe hap uit een verder vlakke kegel.

Op de bovenste kegel ligt het hele jaar door sneeuw en ijs. Dit is een van de weinige permanente ijskappen in de regio, gevoed door vocht dat vanuit het westen komt en op grote hoogte bevriest. De ijskap is aan het krimpen. Metingen van de afgelopen decennia tonen een duidelijke afname van het oppervlak, in lijn met wat er met kleine gletsjers elders gebeurt. Als je de top vandaag fotografeert, leg je iets vast dat in een meetbaar tempo verandert.

De Turkse naam, Ağrı Dağı, wordt lokaal vaak verklaard door erop te wijzen dat ağrı pijn betekent in het moderne Turks. Dat is volksetymologie, en het is charmant maar vrijwel zeker onjuist. De naam stamt waarschijnlijk af van oudere regionale namen die verband houden met Ararat en Urartu, het koninkrijk dat dit deel van de wereld in het eerste millennium voor Christus bezette. In het Armeens heet de berg Masis.

Deze bergtop ligt volledig binnen Turkije, dicht bij de grenzen met Armenië, Iran en Nachitsjevan. Het is tevens het centrale nationale symbool van Armenië en staat afgebeeld op het Armeense wapen. Dagelijks kijken talloze mensen naar deze berg vanuit een land dat er niet in ligt. Weinig landvormen hebben zo'n specifieke vorm, en dat verklaart waarom de berg constant opduikt in kunst, logo's en verpakkingen in de hele regio.

Dan is er nog de ark. Het boek Genesis zegt dat de ark aan land kwam in het Araratgebergte – een meervoud, en een regionale naam in plaats van een enkele bergtop. De identificatie van deze specifieke berg kwam later, door eeuwenlange traditie, en is door velen al heel lang oprecht aangehangen. Het is geloof en traditie, geen vaststaand feit, en het is de moeite waard om beide kanten van die zin tegelijkertijd te erkennen.

Die traditie heeft al meer dan een eeuw expedities aangetrokken. Klimmers en onderzoekers hebben melding gemaakt van houten constructies, ongewone vormen in het ijs en formaties die zichtbaar zijn op luchtfoto's. Niets daarvan heeft echter bewijs opgeleverd dat door de bredere wetenschappelijke gemeenschap wordt geaccepteerd. Een rotsformatie ten zuiden van de berg wordt lokaal aangeprezen als rustplaats en geologen beschrijven het over het algemeen als een natuurlijk verschijnsel. Bezoek het gerust, maar zorg dat je verwachtingen niet te hooggespannen zijn.

Klimmen is mogelijk en populair. De standaardroute loopt langs de zuidkant vanaf de omgeving van Doğubayazıt, met een eerste kamp op ongeveer 3200 meter en een hoger gelegen kamp daarboven, waarna een lange wandeling voor zonsopgang over sneeuw en ijs naar de top volgt. Er komt geen technisch rotsklimmen aan te pas, maar stijgijzers en een ijsbijl zijn wel nodig, evenals een goede acclimatisatie. Vergunningen zijn vereist en moeten van tevoren via een erkend bureau worden geregeld.

Hier beneden op de vlakte gaat het leven gewoon door, zonder veel aandacht voor dit alles. Herders drijven kuddes over de stenige grond. Ooievaars nestelen op palen in de dorpen. In de zomer worden de velden bewerkt in de koele uren en is het midden van de dag rustig. De grensposten en het verkeer daar maken deel uit van de dagelijkse routine. De berg is gewoon het enige dat altijd aan de rand van het gezichtsveld te zien is.

Neem nog een laatste kijkje voordat je vertrekt, idealiter vroeg in de ochtend. Bij zonsopgang en het uur erna is de top meestal helder, voordat de hitte van de dag wolken vormt rond de bovenste hellingen. Kijk hoe het licht over het ijs glijdt terwijl de zon opkomt. Kijk dan naar de grond aan je voeten: donker vulkanisch gesteente, lang geleden door diezelfde berg uitgeworpen. Je staat erop.