Spookdorp Kayaköy

Het eerste wat je opvalt, is de afwezigheid van geluid. Een hele heuvel met stenen huizen torent boven je uit – honderden, straat na straat – en geen enkel huis heeft een dak. Raamopeningen bieden uitzicht op een stukje blauwe lucht. Vijgenbomen groeien uit oude keukens. Ergens hoger op de helling klinkt zachtjes een geitenbel, en de wind waait door lege deuropeningen. Het lijkt een stad die haar adem inhoudt, en in zekere zin is dat ook zo.

Dit is Kayaköy, en het grootste deel van zijn bestaan heette het Levissi. Het was een levendige Grieks-orthodoxe stad met ambachtslieden, handelaren en boeren – de thuisbasis van duizenden mensen. Ze bouwden hun stenen huizen tegen de droge heuvel op en lieten de vruchtbare vallei beneden over voor akkers. Hun islamitische Turkse buren bewerkten die vallei, en volgens de meeste bronnen leefden de twee gemeenschappen zij aan zij, handel drijvend in goederen, arbeid en feestelijke zoetigheden.

Toen kwam 1923. Na jaren van oorlog tussen Griekenland en Turkije tekenden de twee landen een overeenkomst in Lausanne die een massale bevolkingsuitwisseling vereiste. Orthodoxe christenen in Turkije werden naar Griekenland gestuurd. Moslims in Griekenland werden naar Turkije gedeporteerd. Ongeveer twee miljoen mensen verloren hun huis door een verdrag, waarbij de selectie plaatsvond op basis van religie in plaats van taal of eigen keuze. De inwoners van Levissi – velen van hen spraken Turks – werden naar een land gestuurd dat de meesten nog nooit hadden gezien.

Moslimgezinnen die uit Griekenland arriveerden, kregen de lege huizen aangeboden. De meesten bleven er niet. Het waren boeren en een droog stadje op een heuvel zonder eigen akkers paste niet bij hen. Sommigen voelden zich ook niet op hun gemak tussen de verlaten kamers van een andere gemeenschap. Gezinnen trokken één voor één naar het dal of vertrokken helemaal. Het stadje liep een tweede keer leeg – dit keer voorgoed.

Het weer deed de rest. Dakbalken verrotte of werden gebruikt voor andere gebouwen, en toen de daken eenmaal weg waren, kwam de regen binnen. In 1957 trof een zware aardbeving de regio Fethiye en schudde de fragiele muren nog verder. Wat er vandaag de dag nog van over is, is een skeletstad – zo'n honderd stenen ruïnes, twee grote kerken, kapellen, een plein met een fontein en scholen, allemaal in de open lucht.

Wandel langzaam door de oude straatjes. De kasseien zijn in het midden gladgesleten door generaties voetstappen. Naast bijna elk huis vind je een gepleisterde stenen tank – een waterreservoir. Het stadje had weinig stromend water, dus ving elk gezin het winterregenwater van het dak op en bewaarde het voor de droge maanden. De reservoirs hebben de tand des tijds beter doorstaan dan de huizen. Sommige bevatten na regenval nog steeds donker water, tientallen jaren nadat de laatste bewoners vertrokken.

Kijk in de ruïnes van de kapellen en je ziet er nog steeds kleur. Stukjes beschilderd pleisterwerk kleven aan de muren – vervaagde blauwen, okerkleuren en roden rond nissen en bogen. In de grootste kerk, vlakbij de lager gelegen helling, is een binnenplaatsvloer van zwart-witte kiezels bewaard gebleven, met de hand in patronen gelegd. Loop alsjeblieft om deze vloeren heen, niet eroverheen. Ze hebben een eeuw van verlatenheid doorstaan en verdienen er nog een paar.

Gidsen wijzen hier graag op de manier waarop de huizen zijn gebouwd – trapsgewijs tegen de helling op, zodat geen enkel huis het licht of het uitzicht op het huis erachter blokkeert. Of dat een geschreven regel was of gewoon een kwestie van beleefdheid, weet niemand. De lokale bevolking vertelt het verhaal over hoe buren vroeger over elkaar dachten. Staand in de terrasvormige straten, kun je het geloven.

Kayaköy heeft lezers ver buiten Turkije bereikt. De romanschrijver Louis de Bernières dwaalde door deze ruïnes en baseerde zijn roman Vogels zonder vleugels op een fictief stadje, gemodelleerd naar Levissi – de vriendschappen, de oorlogen en de leegloop ervan. En elk jaar reizen afstammelingen van de verbannen families vanuit Griekenland hierheen, wandelend door de straatjes die hun grootouders uit hun geheugen beschreven. Sommigen dragen oude foto's bij zich, waarmee ze deuropeningen aan gezichten koppelen.

Tegenwoordig wordt de site beheerd als een openluchtmuseum en koop je een kaartje bij de ingang. De paden zijn ruw, los en stenig, dus draag stevige schoenen en neem de tijd. Vanaf de bovenste straten opent zich het uitzicht over de vallei – boerderijen met rode daken, tuinen en dennenbossen. Een gemarkeerd wandelpad loopt verder over de heuvels naar Ölüdeniz voor wie water, daglicht en energie over heeft.

In het vlakke land onder de ruïnes gaat het leven gewoon door. Er zijn boerderijrestaurants in de schaduw van wijnranken, paarden in de wei en kraampjes waar pannenkoeken en granaatappelsap worden verkocht. Het contrast is de kern van de zaak. In het ene Kayaköy wordt nog gekookt, gediscussieerd en geoogst. Het andere staat erboven, zwijgend, als een herinnering aan hoe snel een handtekening onder een verdrag een stad in een monument kan veranderen.

Neem meer tijd dan de ruïnes lijken te vragen. De stad beloont een langzame wandeling: een deuropening die de vallei omlijst, een trap die nergens heen leidt, een broodoven ingebouwd in een muur. In de lente staan de hellingen vol klaprozen en wilde venkel, en in de herfst gloeit de steen warm in het zachte licht. Zomerse middagen zijn heet en zonnig, dus neem water en een hoed mee. Let onderweg op de kleine details: verroeste ijzeren scharnieren, drempels die in rondingen zijn gesleten, gereedschapssporen op de deurposten, gierzwaluwen die nestelen in de spleten van de muur. Elk huis herhaalt hetzelfde stille feit: echte handen hebben dit gebouwd, steen voor steen.

Voordat je vertrekt, sta een minuut lang stil in een leeg huis. Let op de open haard, zwartgeblakerd door diners die niemand zich meer herinnert, en de nis waar ooit een icoon of een lamp stond. Een eeuw geleden weerklonken in deze kamer stemmen in twee talen. De mensen werden verdreven, maar de kamer is er nog steeds, wacht nog steeds, is nog steeds gewoon. Geschiedenis voelt zelden zo dichtbij als in de keuken van één gezin tegelijk.