ट्रॉय प्राचीन शहर

सर्वप्रथम वाऱ्याचा आवाज ऐका. तो डार्डानेल्सच्या सामुद्रधुनीतून येतो, स्थिर आणि खारट, तुमच्या सभोवतालच्या दगडांमधील सुके गवत वाकवत. उन्हात रातकिडे कर्कश आवाज करतात. पायाखाली, वाटेवर चुरा झालेल्या मातीच्या भांड्यांचे मिश्रण आहे, जे एका शतकाहून अधिक काळाच्या खोदकामामुळे बारीक दळले गेले आहे. येथील अवशेष उंच नाहीत. ते कमी उंचीवर, पिवळसर आणि उन्हात उबदार दिसतात, भिंतींना भिंती लागून रचलेले आहेत. तुम्ही एका शहरावर उभे नाही आहात. तुम्ही किमान नऊ शहरांवर उभे आहात, जी एकाच ढिगाऱ्यात एकमेकांना चिकटून आहेत.

पुरातत्वशास्त्रज्ञ या ढिगाऱ्याला हिसारलिक म्हणतात. तुमच्या पायाखाली, इ.स.पूर्व ३००० च्या सुमारास स्थापन झालेल्या एका लहान तटबंदीच्या शहरापासून ते प्राचीन काळाच्या उत्तरार्धापर्यंत टिकलेल्या रोमन शहरापर्यंत, नऊ प्रमुख वसाहतींचे थर एकावर एक रचलेले आहेत. प्रत्येक शहर उभे राहिले, भरभराटीस आले आणि लयाला गेले. त्याचे अवशेष जमीनदोस्त केले गेले आणि त्या ढिगाऱ्यावर पुढचे शहर बांधले गेले. सुमारे ४,००० वर्षांच्या काळात, हा ढिगारा मीटर-मीटरने वर वाढत गेला. स्थळाभोवती असलेले 'ट्रॉय एक' ते 'ट्रॉय नऊ' असे क्रमांकित फलक, तुम्ही कोणता थर पाहत आहात हे सांगतात.

ट्रॉय एका कवितेमुळे प्रसिद्ध आहे. होमरच्या 'इलियड' या कवितेत, जी इ.स.पूर्व आठव्या शतकात ग्रीक भाषेत रचली गेली, या किल्ल्यासाठी लढल्या गेलेल्या दहा वर्षांच्या युद्धाचे वर्णन आहे. अनेक शतकांपासून, अनेक विद्वानांनी त्या युद्धाला निव्वळ एक दंतकथा मानले. मग उत्खननकर्त्यांना येथे एक खरा कांस्ययुगीन किल्ला सापडला, ज्यात प्रचंड भिंती, टेहळणी बुरुज आणि जळलेल्या अवशेषांचे थर होते. होमरचे युद्ध झाले होते हे कोणत्याही शिलालेखाने कधीही सिद्ध केलेले नाही. परंतु 'ट्रॉय सहा' आणि 'ट्रॉय सात' म्हणून ओळखले जाणारे थर कवितेच्या काळाशी जुळतात आणि दोन्हीमध्ये हिंसा आणि आगीच्या खुणा दिसतात. हा प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे, आणि हेच या ठिकाणाचे आकर्षण आहे.

येथे मोठ्या प्रमाणावर उत्खनन करणारा पहिला माणूस हेनरिक श्लीमन होता, जो होमरच्या वेडाने पछाडलेला एक श्रीमंत जर्मन व्यापारी होता. त्याने १८७१ मध्ये फ्रँक कॅल्व्हर्टच्या मार्गदर्शनाखाली मोठे उत्खनन सुरू केले. कॅल्व्हर्ट हा एक इंग्रज रहिवासी होता, जो त्या टेकडीच्या काही भागाचा मालक होता आणि त्याच्या आत काय दडले आहे याचा त्याला बऱ्याच काळापासून संशय होता. श्लीमनने वेगाने आणि जोमाने खोदकाम केले. त्याच्या कामगारांनी टेकडीच्या मधोमध एक प्रचंड खंदक खोदला, आणि जे थर त्याला महत्त्वाचे वाटले नाहीत ते नष्ट केले. तो प्रचंड खंदक आजही तुम्हाला दिसू शकतो. तेव्हापासून पुरातत्वशास्त्रज्ञ अधिक काळजीपूर्वक काम करत आहेत.

१८७३ मध्ये, श्लीमनला सोन्याचे दागिने, भांडी आणि शस्त्रांचा एक मोठा साठा सापडला. त्याने 'इलियड'मधील ट्रोजन राजा प्रियमच्या नावावरून त्याला 'प्रिअमचा खजिना' असे नाव दिले आणि ऑटोमन साम्राज्यातून त्याची तस्करी केली. नावाच्या बाबतीत तो चुकला होता. ते सोने ट्रॉय टू मधून आले होते, जे शहर होमरच्या कोणत्याही युद्धापेक्षा एक हजार वर्षांहून अधिक जुने होते. हा खजिना नंतर बर्लिनला गेला, १९४५ मध्ये गायब झाला आणि अनेक दशकांनंतर मॉस्कोमध्ये पुन्हा सापडला, जिथे त्याचा बराचसा भाग आजही आहे. ज्या जमिनीवर तो सापडला होता, ती तुम्ही चालत असलेल्या मार्गाचा एक भाग आहे.

स्थळाच्या पूर्वेकडील बाजूला चालत गेल्यास तुम्ही ट्रॉय सिक्सच्या भिंतींपर्यंत पोहोचता. हे ट्रॉयमधील सर्वात प्रभावी दगड आहेत. त्या भिंती किंचित आतल्या बाजूला झुकलेल्या आहेत, गुळगुळीत पृष्ठभागांवर कोरलेला चुनखडीचा दगड बसवलेला आहे आणि एका मोठ्या टेहळणी बुरुजाचा पाया अजूनही उभा आहे. उत्तर कांस्य युगात या भिंती अनेक मीटर अधिक उंच होत्या आणि त्यांच्यावर मातीच्या विटा रचलेल्या होत्या. भिंतीला वेगवेगळ्या भागांमध्ये विभागणाऱ्या उभ्या जोडांवरून आपली नजर फिरवा. या किनारपट्टीवर भूकंपाचा सततचा धोका असल्याने, भूकंपाचे नुकसान टाळण्यासाठी बांधकाम करणाऱ्यांनी कदाचित त्यांचा वापर केला असावा.

आणि तो घोडा? लाकडी घोडा 'इलियड'मध्ये स्वतः कधीच आढळत नाही. तो नंतरच्या ग्रीक कवितांमधून आणि होमरच्या 'ओडिसी'मधून आला आहे, जिथे ही युक्ती लक्षात ठेवली जाते. खरोखर असा घोडा अस्तित्वात होता की नाही, हे कोणालाच माहीत नाही. ती कदाचित एखाद्या वेढा घालणाऱ्या यंत्राची, जहाजाची किंवा निव्वळ कल्पनेची आठवण असू शकते. स्थळाच्या प्रवेशद्वाराजवळ पर्यटकांसाठी बनवलेला एक आधुनिक लाकडी घोडा उभा आहे आणि बहुतेक दिवस मुले त्यात चढतात. दंतकथा असो वा नसो, या कथेने या लहान टेकडीला जगभरात बोलल्या जाणाऱ्या भाषांमध्ये पोहोचवले आहे.

टेकडीच्या मध्यभागी, मंद कोनात चढणारा एक रुंद दगडी उतार शोधा. सुमारे ५,००० वर्षांपूर्वी, हा मार्ग ट्रॉय टूच्या गढीत घेऊन जात असे आणि श्लीमनला त्याचा खजिना त्याच्या जवळच सापडला होता. हा उतार सपाट दगडांनी बांधलेला असून त्याच्या कडा सुबकपणे कापलेल्या आहेत. जेव्हा इजिप्तचे पिरॅमिड अजून नवीन होते, तेव्हा गाड्या आणि लोक याच मार्गाने किल्ल्यात प्रवेश करत असत. ट्रॉयमध्ये पाहता येणाऱ्या सर्वात जुन्या गोष्टींपैकी ही एक आहे आणि तिच्या वापराची कल्पना करणे सर्वात सोपे आहे.

या टेकडीवरील शेवटची शहरे ग्रीक आणि रोमन होती. त्यांनी या शहराला इलियन म्हटले आणि ते याला एक स्मृतीस्थळ मानत असत. प्राचीन लेखकांच्या मते, अलेक्झांडर द ग्रेटने इ.स.पूर्व ३३४ मध्ये येथे भेट दिली होती, जवळच्या अकिलीसच्या कबरीला वंदन केले होते आणि नैवेद्य अर्पण केले होते. रोमन सम्राट या शहराला पसंती देत असत कारण रोम आपला वंश ट्रोजन नायक एनियासपासून जोडत असे. या स्थळाच्या दक्षिण टोकावर, तुम्ही एका लहान रोमन ओडियनमध्ये, म्हणजेच संगीतासाठी असलेल्या एका छताच्छादित नाट्यगृहात बसू शकता, ज्याची वक्र दगडी आसने आजही टिकून आहेत.

१९९८ मध्ये ट्रॉयचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश झाला. वीस वर्षांनंतर, २०१८ मध्ये, तुम्ही जिथे उभे आहात तिथून थोड्याच अंतरावर असलेल्या तेवफिकिये गावात ट्रॉय संग्रहालय उघडले. त्याच्या गंजलेल्या रंगाच्या चौकोनी इमारतीत टेकडीवरील हजारो वस्तू ठेवल्या आहेत, ज्यात परदेशातील संग्रहालयांमधून परत आणलेल्या काही वस्तूंचाही समावेश आहे. जर हे अवशेष समजायला अवघड वाटत असतील, तर संग्रहालय त्यांना चेहरे, अवजारे आणि आवाज देते. अनेक पर्यटकांच्या मते, एकदा या वस्तूंनी मनातील पोकळी भरून काढल्यावर, दुसऱ्यांदा भेट दिल्यावर हे स्थळ अधिक अर्थपूर्ण वाटते.

तुम्ही निघण्यापूर्वी, कुठेतरी शांत ठिकाणी थांबा आणि वायव्य दिशेला, सामुद्रधुनीच्या दिशेने तोंड करा. तुमच्या खाली असलेले हे मैदान एकेकाळी एक विस्तीर्ण आखात होते, जे हजारो वर्षांपासून नद्यांच्या प्रवाहामुळे हळूहळू गाळाने भरले आहे. जिथे आता ट्रॅक्टर शेतातून जातात, तिथे एकेकाळी जहाजे नांगरून उभी राहिली असतील. शांत उभे राहा आणि वाऱ्याला त्याचे काम करू द्या, जे तो इथे नेहमीच करत आला आहे. तुमच्या आधी नऊ शहरांनी तो ऐकला होता. त्या कवितेमागे सत्य काहीही असो, लोकांनी पुन्हा पुन्हा हीच टेकडी निवडली आणि आज दुपारी तुम्हीही तेच केले.