Troje, de oude stad

Luister eerst naar de wind. Die komt van de Dardanellen, gestaag en zilte, en laat het droge gras tussen de stenen om je heen buigen. Krekels tjirpen in de hitte. Onder je voeten ligt een pad van aangestampte aarde vermengd met verbrokkelde aardewerkresten, fijngemalen door meer dan een eeuw graven. De ruïnes hier rijzen niet hoog op. Ze liggen laag, geelbruin en warm in de zon, muur tegen muur gestapeld. Je staat niet op één stad. Je staat op minstens negen steden, samengeperst in één heuvel.

Archeologen noemen deze heuvel Hisarlik. Onder je voeten liggen negen belangrijke nederzettingslagen op elkaar, van een kleine ommuurde stad gesticht rond 3000 v.Chr. tot een Romeinse stad die tot in de late oudheid standhield. Elke stad rees op, bloeide en ging ten onder. De ruïnes werden met de grond gelijk gemaakt en de volgende stad werd op het puin gebouwd. In ongeveer 4000 jaar tijd groeide de heuvel meter voor meter omhoog. De genummerde bordjes rondom de opgraving, Troje Een tot en met Troje Negen, geven aan naar welke laag je kijkt.

Troje is beroemd vanwege een gedicht. Homers Ilias, geschreven in het Grieks rond de achtste eeuw voor Christus, beschrijft een tienjarige oorlog die om deze citadel werd uitgevochten. Eeuwenlang beschouwden veel geleerden die oorlog als pure mythe. Toen ontdekten archeologen hier een echte bronstijdvesting, met massieve muren, wachttorens en brandsporen. Geen enkele inscriptie heeft ooit bewezen dat Homers oorlog heeft plaatsgevonden. Maar de lagen die bekend staan als Troje Zes en Troje Zeven passen wel bij het tijdperk van het gedicht en vertonen beide tekenen van geweld en vuur. De vraag blijft open, wat een deel van de aantrekkingskracht van deze plek verklaart.

De man die hier als eerste op grote schaal opgravingen verrichtte, was Heinrich Schliemann, een rijke Duitse zakenman die geobsedeerd was door Homerus. Hij begon in 1871 met grootschalige opgravingen, onder leiding van Frank Calvert, een Engelse inwoner die een deel van de heuvel bezat en al lang vermoedde wat erin verborgen lag. Schliemann groef snel en hard. Zijn arbeiders groeven een enorme sleuf dwars door het midden van de heuvel, waarbij ze lagen vernietigden die hij niet als belangrijk beschouwde. Die grote sleuf is vandaag de dag nog steeds te zien. Archeologen werken sindsdien veel zorgvuldiger.

In 1873 vond Schliemann een schat aan gouden sieraden, vaten en wapens. Hij noemde het de Schat van Priam, naar de Trojaanse koning uit de Ilias, en smokkelde het het Ottomaanse Rijk uit. Hij vergiste zich echter in de naam. Het goud kwam uit Troje II, een stad die meer dan duizend jaar ouder is dan welke Homerische oorlog dan ook. De schat kwam later in Berlijn terecht, verdween in 1945 en dook decennia later weer op in Moskou, waar een groot deel ervan nog steeds te vinden is. De plek waar de schat werd gevonden, maakt deel uit van de route die u loopt.

Loop richting de oostkant van de opgraving en u bereikt de muren van Troje II. Dit zijn de meest indrukwekkende stenen van Troje. Ze hellen lichtjes naar binnen, zijn opgetrokken uit gehouwen kalksteen met gladde vlakken, en de basis van een grote wachttoren staat er nog steeds. In de late bronstijd waren deze muren enkele meters hoger en bedekt met leemstenen. Kijk eens naar de verticale voegen die de muur in secties verdelen. Bouwers gebruikten ze mogelijk om aardbevingsschade te beperken, een constante dreiging aan deze kust.

En het paard? Het houten paard komt niet voor in de Ilias zelf. Het komt uit latere Griekse gedichten en uit Homers Odyssee, waar de truc wordt herinnerd. Of er ooit echt een paard heeft bestaan, weet niemand. Het kan een herinnering zijn aan een belegeringsmachine, een schip of pure verzinsel. Een modern houten paard staat vlakbij de ingang van de site, gebouwd voor bezoekers, en kinderen klimmen er bijna dagelijks in. Legende of niet, het verhaal van deze kleine heuvel is in talen over de hele wereld terechtgekomen.

Kijk in het midden van de heuvel naar een brede stenen helling die lichtjes omhoog loopt. Het leidde naar de citadel van Troje II, bijna 5000 jaar geleden, en Schliemann vond zijn schat vlakbij. De helling is geplaveid met platte stenen en netjes afgewerkt. Karren en mensen betraden de vesting via deze weg toen de piramides van Egypte nog nieuw waren. Het is een van de oudste dingen die je in Troje kunt zien, en een van de gemakkelijkst voor te stellen hoe het in gebruik was.

De laatste steden op deze heuvel waren Grieks en Romeins. Ze noemden de stad Ilion en beschouwden het als een gedenkplaats. Oude schrijvers zeggen dat Alexander de Grote er in 334 v.Chr. een bezoek bracht, het nabijgelegen graf van Achilles vereerde en offers achterliet. Romeinse keizers hadden een voorkeur voor de stad omdat Rome zijn afkomst terugvoerde op de Trojaanse held Aeneas. Aan de zuidkant van de site kun je plaatsnemen in een klein Romeins odeon, een overdekt theater voor muziek, waarvan de gebogen stenen zitplaatsen bewaard zijn gebleven.

Troje werd in 1998 opgenomen in de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Twintig jaar later, in 2018, opende het Troje Museum zijn deuren in het dorp Tevfikiye, op korte rijafstand van waar u nu staat. De roestkleurige kubus herbergt duizenden vondsten uit de heuvel, waaronder enkele stukken die afkomstig zijn van musea in het buitenland. Als de ruïnes moeilijk te doorgronden lijken, geeft het museum ze gezichten, gereedschappen en stemmen. Veel bezoekers zeggen dat de plek pas echt betekenis krijgt bij een tweede bezoek, wanneer de objecten de ontbrekende informatie aanvullen.

Voordat u vertrekt, stop even op een rustige plek en kijk naar het noordwesten, richting de zeestraat. De vlakte onder u was ooit een brede baai, die in de loop van duizenden jaren langzaam is dichtgeslibd door rivieren. Schepen hebben hier wellicht ooit voor anker gelegen, waar nu tractoren over de velden rijden. Sta stil en laat de wind zijn werk doen. Negen steden hebben het hier al eerder gehoord. Wat de waarheid achter het gedicht ook moge zijn, mensen bleven deze heuvel steeds opnieuw kiezen, en vanmiddag deed u dat ook.