Gallipoli-schiereiland

De Egeïsche Zee is hier zelden rumoerig. Golven rollen langzaam op de smalle kiezelstranden, de wind ruist door de dennenbomen en meeuwen vliegen tussen de landtongen door. Het is een rustige, prachtige kustlijn – lage groene heuvels, helder water, kleine baaien. Dat is het moeilijkst te bevatten. In 1915 was dit schiereiland een van de meest gewelddadige plekken op aarde. De kalmte om je heen is het gevolg van een van de hevigste veldslagen van de Eerste Wereldoorlog.

Het schiereiland Gallipoli – Gelibolu in het Turks – vormt de Europese oever van de Dardanellen, de smalle zeestraat die de Egeïsche Zee richting Istanbul verbindt met de Zwarte Zee. In 1915 maakte die geografische ligging het tot een doelwit. Groot-Brittannië en Frankrijk, in oorlog met het Ottomaanse Rijk, wilden de zeestraat forceren, de Ottomaanse hoofdstad bereiken en een bevoorradingsroute openen naar hun bondgenoot Rusland. Het plan beloofde de oorlog te verkorten. In plaats daarvan resulteerde het in een veldslag van bijna negen maanden – zonder enige doorbraak.

De eerste poging kwam over zee. Op 18 maart 1915 voer een geallieerde vloot slagschepen de zeestraat in om de Ottomaanse forten uit te schakelen. Mijnen en kustkanonnen hielden hen tegen – verschillende slagschepen werden op één dag tot zinken gebracht of zwaar beschadigd. Turkije herdenkt 18 maart als de dag van de zeeoverwinning bij Çanakkale, en de kleine mijnenlegger Nusret, die een beslissende mijnenlinie legde, wordt tot op de dag van vandaag geëerd. Na de mislukking op zee besloten de geallieerden troepen aan land te zetten en het schiereiland te voet in te nemen.

De landingen vonden plaats op 25 april 1915 – bij Kaap Helles op de punt van het schiereiland, en verder naar het noorden bij een baai die al snel bekend stond als Anzac. Anzac stond voor het Australische en Nieuw-Zeelandse Legerkorps, en voor deze twee jonge naties werd de datum permanent – 25 april wordt nog steeds elk jaar herdacht als Anzac Day. Het terrein bood vanaf het eerste uur weerstand aan de indringers: smalle stranden met daarachter steile bergkammen en ravijnen, verdedigd van bovenaf. De frontlinies vormden zich in die eerste dagen en bewogen nauwelijks gedurende de rest van de campagne.

Op de heuvelruggen boven Anzac Cove leidde een Ottomaanse kolonel, Mustafa Kemal, zijn 57e regiment in de tegenaanvallen die de hoge grond verdedigden. Zijn bevel die dag werd legendarisch in Turkije vanwege de botte manier waarop het de offers bracht die nodig waren, en het regiment vocht door tot het bijna volledig was vernietigd. Op het slagveld staat nu een monument voor het 57e regiment. Kemal overleefde Gallipoli, klom op in de oorlog die volgde en stichtte later de Turkse Republiek, waarbij hij de naam Atatürk aannam. Zijn pad naar het leiden van een natie begon op deze heuvels.

De gevechten verplaatsten zich naar loopgraven, op sommige plaatsen slechts enkele meters van elkaar verwijderd. Bij posten langs de Anzac-linie konden soldaten granaten in de vijandelijke loopgraaf gooien – en in rustigere periodes gooiden ze soms blikken voedsel en tabak in plaats daarvan. Een kort staakt-het-vuren in mei 1915 stelde beide zijden in staat hun doden tussen de linies te begraven, en sommige mannen verlieten het met een veranderd beeld van de vijand. Dat vreemde respect werd een van de erfenissen van de campagne. Het is de reden waarom Turkse, Australische en Nieuw-Zeelandse herdenkingsceremonies hier vaak gezamenlijk worden gehouden.

In augustus 1915 probeerden de geallieerden de patstelling te doorbreken met nieuwe landingen bij Suvla Bay en aanvallen op de hoogten – bij Lone Pine, de Nek en Chunuk Bair. Nieuw-Zeelandse troepen bezetten kortstondig de top van Chunuk Bair, een van de weinige momenten waarop geallieerde soldaten uitkeken over de zeestraat die het hele doel van de campagne was. Ottomaanse tegenaanvallen, opnieuw onder leiding van Mustafa Kemal, heroverden de heuvel. De offensieven mislukten met enorme verliezen aan beide zijden. Na augustus brak niemand meer door.

De strijd was slechts een deel van de beproeving. De zomer bracht hitte, vliegen en ziekten die door de loopgraven raasden; water was schaars aan geallieerde zijde en werd per schip aangevoerd. Eind november volgde een overstroming en vervolgens een sneeuwstorm die mannen in de loopgraven het leven kostte. Ottomaanse soldaten moesten hetzelfde terrein en hetzelfde weer doorstaan. Ziekte en blootstelling aan de elementen eisten een groot deel van de verliezen tijdens de campagne – in totaal telden beide zijden samen honderdduizenden doden en gewonden.

Het einde was de best uitgevoerde operatie van de campagne. In december 1915 en januari 1916 evacueerden de geallieerden het schiereiland in fases, 's nachts, onder een uitgekiende misleiding – inclusief geweren die waren gemanipuleerd om vanzelf te vuren met behulp van druppelende watergewichten, om de verdedigers ervan te overtuigen dat de loopgraven nog steeds bemand waren. De terugtrekking werd voltooid met opmerkelijk weinig slachtoffers. Voor Turkije bezegelde de campagne een grote defensieve overwinning. Voor de geallieerden werd het een blijvende les in moed die werd ingezet voor een gebrekkig plan.

Tegenwoordig is het schiereiland een gedenkwaardig landschap. Tientallen begraafplaatsen en monumenten liggen tussen de dennenbomen – klein, onberispelijk en stil. Nabij de zuidelijke punt in de baai van Morto staat het Martelarenmonument van Çanakkale, een enorm monument met vier pilaren ter ere van de Ottomaanse soldaten die hier sneuvelden. Op Lone Pine staat het Australische monument, in Chunuk Bair het Nieuw-Zeelandse. Bij Anzac Cove trekken de herdenkingsdiensten bij zonsopgang op 25 april duizenden bezoekers die in het donker aankomen en samen wachten op de eerste zonnestralen.

Vlakbij Anzac Cove staat een monument met woorden van troost, gericht aan de moeders van buitenlandse soldaten – die hen vertellen dat hun zonen, begraven in deze grond, in vrede rusten in een bevriend land. De woorden worden toegeschreven aan Atatürk in de jaren 30 van de vorige eeuw, en historici discussiëren over de precieze oorsprong ervan. Maar het sentiment sluit aan bij de manier waarop het hele schiereiland wordt onderhouden. De begraafplaatsen van alle landen worden met dezelfde zorg onderhouden, en bezoekers uit Turkije, Australië en Nieuw-Zeeland rouwen hier zij aan zij.

Waar u zich ook bevindt – op een strand, een heuvelrug, een grasveld op een begraafplaats – neem even de tijd zonder commentaar. Lees een paar grafstenen en noteer de leeftijden. Kijk naar de grond zelf: hoe steil de hellingen zijn, hoe open. Luister dan weer naar de gewone geluiden – de wind in de dennenbomen, de golven op de kust. Het zijn dezelfde geluiden die de soldaten hoorden in de stille uren tussen de bombardementen. Meer dan een eeuw is voorbijgegaan. Het land is weer groen geworden en de stilte zelf is nu het monument. Jij draagt bij aan het behoud ervan.