Gallipoli-skiereiland

Die Egeïese See is selde hier raserig. Golwe vou stadig op smal klippiestrande, wind beweeg deur die dennebome, en meeue kruis tussen die landtonge. Dit is 'n stil, aantreklike kuslyn – lae groen heuwels, helder water, klein baaie. Dit is die moeilikste ding om in jou kop te hou. In 1915 was hierdie skiereiland een van die gewelddadigste plekke op aarde. Die kalmte rondom jou is die nadraai van een van die felste veldtogte van die Eerste Wêreldoorlog.

Die Gallipoli-skiereiland – Gelibolu in Turks – vorm die Europese kus van die Dardanelle, die smal seestraat wat die Egeïese See met Istanbul en die Swart See verbind. In 1915 het daardie geografie dit 'n teiken gemaak. Brittanje en Frankryk, in oorlog met die Ottomaanse Ryk, wou die seestraat forseer, die Ottomaanse hoofstad bereik en 'n toevoerroete na hul bondgenoot Rusland oopmaak. Die plan het belowe om die oorlog te verkort. In plaas daarvan het dit 'n veldtog van byna nege maande opgelewer – en geen deurbraak hoegenaamd nie.

Die eerste poging het per see gekom. Op 18 Maart 1915 het 'n Geallieerde vloot slagskepe die seestraat binnegedring om die Ottomaanse forte stil te maak. Myne en kusgewere het hulle gestuit – verskeie slagskepe is in 'n enkele dag gesink of verlam. Turkye onthou 18 Maart as die dag van die Çanakkale-vlootoorwinning, en die klein mynlegger Nusret, wat 'n beslissende lyn myne gelê het, word tot vandag toe geëer. Na die vlootmislukking het die Geallieerdes besluit om troepe te land en die skiereiland te voet in te neem.

Die landings het op 25 April 1915 plaasgevind – by Kaap Helles op die punt van die skiereiland, en verder noord by 'n baai wat gou as Anzac bekend gestaan het. Anzac het gestaan vir die Australiese en Nieu-Seelandse Leërkorps, en vir daardie twee jong nasies het die datum permanent geword – 25 April word steeds elke jaar as Anzac-dag herdenk. Die terrein het van die eerste uur af teen die invallers geveg: smal strande gerugsteun deur steil rante en klowe, van bo af verdedig. Die frontlinies het in daardie eerste dae gevorm en skaars beweeg vir die res van die veldtog.

Op die rante bokant Anzac-baai het 'n Ottomaanse kolonel genaamd Mustafa Kemal sy 57ste Regiment in die teenaanvalle gelei wat die hoë grond gehou het. Sy orde het daardie dag legendaries in Turkye geword vir sy botheid oor opoffering, en die regiment het geveg totdat dit byna heeltemal vernietig is. 'n Gedenkteken vir die 57ste staan nou op die slagveld. Kemal het Gallipoli oorleef, deur die oorlog wat gevolg het, opgestaan en later die Turkse Republiek gestig, met die naam Atatürk. Sy pad na die leiding van 'n nasie het op hierdie heuwels begin.

Die gevegte het in loopgrawe geëindig, op plekke net meters uitmekaar. By poste langs die Anzac-lyn kon soldate granate in die teenoorgestelde loopgraaf gooi - en in stiller tye het hulle soms blikkies kos en tabak gegooi. 'n Kort wapenstilstand in Mei 1915 het beide kante toegelaat om hul dooies tussen die linies te begrawe, en sommige mans het dit met 'n veranderde siening van die vyand gelaat. Daardie vreemde respek het een van die veldtog se nalatenskappe geword. Dit is hoekom Turkse, Australiese en Nieu-Seelandse seremonies hier dikwels saam gehou word.

In Augustus 1915 het die Geallieerdes probeer om die dooiepunt te breek met nuwe landings by Suvla-baai en aanvalle op die hoogtes – by Lone Pine, die Nek en Chunuk Bair. Nieu-Seelandse troepe het kortliks die kruin van Chunuk Bair gehou, een van die min oomblikke wat Geallieerde soldate neergekyk het op die seestraat wat die hele doelwit van die veldtog was. Ottomaanse teenaanvalle, weer gelei deur Mustafa Kemal, het die heuwel herower. Die offensiewe het misluk met geweldige verliese aan beide kante. Na Augustus het niemand weer deurgebreek nie.

Die geveg was slegs 'n deel van die beproewing. Die somer het hitte, vlieë en siektes gebring wat deur die loopgrawe gespoel het; water aan die Geallieerde kant was skaars en is ingevoer. Laat November het 'n vloed en toe 'n sneeustorm gebring wat mans in die loopgrawe doodgemaak het. Ottomaanse soldate het dieselfde grond en dieselfde weer verduur. Siekte en blootstelling het 'n groot deel van die veldtog se verliese geëis – in totaal het die twee kante saam honderdduisende dooies en gewondes getel.

Die einde was die veldtog se beste bestuurde operasie. In Desember 1915 en Januarie 1916 het die Geallieerdes die skiereiland in stadiums, snags, ontruim onder uitgebreide misleiding – insluitend gewere wat toegerus was om op hul eie te vuur met druppende watergewigte, om die verdedigers te oortuig dat die loopgrawe steeds beman was. Die onttrekking is voltooi met merkwaardig min ongevalle. Vir Turkye het die veldtog 'n groot verdedigingsoorwinning beklink. Vir die Geallieerdes het dit 'n blywende les in moed geword wat aan 'n gebrekkige plan bestee is.

Vandag is die skiereiland 'n gedenklandskap. Dosyne begraafplase en monumente lê tussen die dennebome – klein, onberispelik en stil. Naby die suidelike punt by Morto-baai staan die Çanakkale Martelare Gedenkteken, 'n enorme vierpilaarmonument ter ere van die Ottomaanse soldate wat hier gesterf het. Lone Pine dra die Australiese gedenkteken, Chunuk Bair die Nieu-Seelandse een. By Anzac Cove lok dagbreekdienste elke 25 April duisende besoekers wat in die donkerte aankom en saam wag vir die eerste lig.

Naby Anzac Cove staan 'n gedenkteken gekerf met woorde van vertroosting gerig aan die moeders van buitelandse soldate – wat hulle vertel dat hul seuns, begrawe in hierdie grond, in vrede in 'n vriendelike land is. Die woorde word toegeskryf aan Atatürk in die 1930's, en historici debatteer oor hul presiese oorsprong. Maar die sentiment stem ooreen met hoe die hele skiereiland onderhou word. Die begraafplase van alle nasies word met ewe veel sorg versorg, en besoekers van Turkye, Australië en Nieu-Seeland treur hier langs mekaar.

Waar jy ook al staan – 'n strand, 'n rant, 'n begraafplaasgrasperk – neem 'n oomblik sonder kommentaar. Lees 'n paar grafstene en let op die ouderdomme. Kyk na die grond self: hoe steil die hellings is, hoe blootgestel. Luister dan weer na die gewone geluide – wind in die dennebome, golwe op die strand. Dit is dieselfde geluide wat die soldate gehoor het in die stil ure tussen bombardemente. Meer as 'n eeu het verbygegaan. Die land het weer groen geword, en die stilte self is nou die gedenkteken. Jy is deel van die instandhouding daarvan.