गॅलिपोली द्वीपकल्प

येथे एजियन समुद्राचा आवाज क्वचितच ऐकू येतो. लाटा मंद लयीत अरुंद गोटे असलेल्या किनाऱ्यावर आदळतात, वारा पाइनच्या झाडांमधून वाहतो आणि सीगल पक्षी भूशिरांच्या मधून उडत असतात. हा एक शांत, सुंदर किनारा आहे — कमी उंचीच्या हिरव्या टेकड्या, स्वच्छ पाणी, लहान खाड्या. ही गोष्ट मनात ठेवणे सर्वात कठीण आहे. १९१५ मध्ये, हे द्वीपकल्प पृथ्वीवरील सर्वात हिंसक ठिकाणांपैकी एक होते. तुमच्या सभोवतालची शांतता ही पहिल्या महायुद्धातील सर्वात भीषण मोहिमांपैकी एकाचा परिणाम आहे.

गॅलिपोली द्वीपकल्प — तुर्की भाषेत गेलिबोलू — डार्डानेल्सचा युरोपीय किनारा आहे. डार्डानेल्स ही एक अरुंद सामुद्रधुनी आहे जी एजियन समुद्राला इस्तंबूल आणि काळ्या समुद्राकडे जोडते. १९१५ मध्ये, याच भौगोलिक रचनेमुळे ते एक लक्ष्य बनले होते. ओटोमन साम्राज्याशी युद्ध करणाऱ्या ब्रिटन आणि फ्रान्सला ही सामुद्रधुनी जबरदस्तीने ओलांडायची होती, ओटोमन राजधानीपर्यंत पोहोचायचे होते आणि आपला मित्रराष्ट्र असलेल्या रशियासाठी पुरवठ्याचा मार्ग खुला करायचा होता. या योजनेमुळे युद्ध लवकर संपण्याची शक्यता होती. त्याऐवजी, ही मोहीम जवळजवळ नऊ महिने चालली — आणि त्यात कोणतेही मोठे यश मिळाले नाही.

पहिला प्रयत्न सागरी मार्गाने झाला. १८ मार्च १९१५ रोजी, ऑटोमन किल्ले शांत करण्यासाठी मित्र राष्ट्रांच्या युद्धनौकांचा ताफा सामुद्रधुनीमध्ये घुसला. सुरुंग आणि किनाऱ्यावरील तोफांनी त्यांना रोखले — एकाच दिवसात अनेक युद्धनौका बुडाल्या किंवा निकामी झाल्या. तुर्कस्तान १८ मार्च हा दिवस चानाक्कलेच्या सागरी विजयाचा दिवस म्हणून लक्षात ठेवतो, आणि सुरुंगांची निर्णायक रेषा टाकणाऱ्या 'नुसरेट' या लहान सुरुंगवाहक जहाजाचा आजही सन्मान केला जातो. सागरी अपयशानंतर, मित्र राष्ट्रांनी सैन्य उतरवून पायी द्वीपकल्प ताब्यात घेण्याचा निर्णय घेतला.

२५ एप्रिल १९१५ रोजी सैन्य उतरवण्यात आले — द्वीपकल्पाच्या टोकावरील केप हेल्स येथे, आणि पुढे उत्तरेला एका खाडीत, जी लवकरच 'ॲन्झॅक' म्हणून ओळखली जाऊ लागली. अँझॅक हे ऑस्ट्रेलियन आणि न्यूझीलंड आर्मी कॉर्प्सचे प्रतीक होते, आणि त्या दोन तरुण राष्ट्रांसाठी ही तारीख कायमची बनली — २५ एप्रिल हा दिवस आजही दरवर्षी अँझॅक दिन म्हणून साजरा केला जातो. पहिल्या तासापासूनच भूभागाने आक्रमणकर्त्यांशी संघर्ष केला: उंच कड्या आणि दऱ्यांनी वेढलेले अरुंद किनारे, ज्यांचे वरून संरक्षण केले जात होते. त्या पहिल्या काही दिवसांतच आघाडीची रेषा तयार झाली आणि मोहिमेच्या उर्वरित काळात ती क्वचितच हलली.

अँझॅक कोव्हच्या वरील टेकड्यांवर, मुस्तफा केमाल नावाच्या एका ओटोमन कर्नलने आपल्या ५७ व्या रेजिमेंटचे नेतृत्व करत उंच जागा ताब्यात ठेवणाऱ्या प्रतिहल्ल्यांमध्ये भाग घेतला. त्या दिवशीचा त्याचा आदेश त्यागाबद्दलच्या स्पष्टवक्तेपणामुळे तुर्कस्तानमध्ये प्रसिद्ध झाला, आणि ती रेजिमेंट जवळजवळ पूर्णपणे नष्ट होईपर्यंत लढली. आता त्या रणांगणावर ५७ व्या रेजिमेंटचे एक स्मारक उभे आहे. केमाल गॅलिपोलीमधून बचावला, त्यानंतरच्या युद्धात त्याने प्रगती केली आणि नंतर अतातुर्क हे नाव धारण करून तुर्की प्रजासत्ताकाची स्थापना केली. एका राष्ट्राचे नेतृत्व करण्याचा त्याचा प्रवास याच टेकड्यांवरून सुरू झाला.

लढाई काही ठिकाणी केवळ काही मीटर अंतरावर असलेल्या खंदकांमध्ये स्थिरावली. अँझॅक रेषेवरील चौक्यांवरून सैनिक समोरच्या खंदकात ग्रेनेड फेकू शकत होते — आणि शांततेच्या काळात, ते कधीकधी त्याऐवजी अन्न आणि तंबाखूचे डबे फेकत असत. मे १९१५ मध्ये झालेल्या एका संक्षिप्त युद्धविरामामुळे दोन्ही बाजूंना आपल्या मृत सैनिकांना दोन रेषांच्या मध्ये दफन करण्याची परवानगी मिळाली, आणि काही सैनिक शत्रूबद्दलचा बदललेला दृष्टिकोन घेऊन परतले. तो विलक्षण आदर या मोहिमेचा एक वारसा बनला. म्हणूनच येथे तुर्की, ऑस्ट्रेलियन आणि न्यूझीलंडचे समारंभ अनेकदा एकत्र आयोजित केले जातात.

ऑगस्ट १९१५ मध्ये, मित्र राष्ट्रांनी सुवला खाडीत नवीन सैन्य उतरवून आणि लोन पाइन, द नेक व चुनुक बैर येथील उंचवट्यांवर हल्ले करून कोंडी फोडण्याचा प्रयत्न केला. न्यूझीलंडच्या सैनिकांनी चुनुक बैरचे शिखर थोड्या काळासाठी ताब्यात ठेवले; हा त्या काही क्षणांपैकी एक होता जेव्हा मित्र राष्ट्रांच्या सैनिकांना त्या सामुद्रधुनीकडे खाली पाहता आले, जी या मोहिमेचे संपूर्ण उद्दिष्ट होती. पुन्हा एकदा मुस्तफा केमाल यांच्या नेतृत्वाखालील ओटोमन प्रतिहल्ल्यांनी ती टेकडी परत मिळवली. दोन्ही बाजूंना प्रचंड जीवितहानी होऊन हे हल्ले अयशस्वी ठरले. ऑगस्टनंतर, पुन्हा कोणीही ती रेषा भेदून पुढे जाऊ शकले नाही. लढाई हा त्या अग्निपरीक्षेचा केवळ एक भाग होता. उन्हाळ्यामुळे खंदकांमध्ये उष्णता, माश्या आणि रोगराई पसरली; मित्र राष्ट्रांच्या बाजूने पाण्याची कमतरता होती आणि ते जहाजाने आणले जात होते. नोव्हेंबरच्या अखेरीस पूर आला आणि त्यानंतर हिमवादळाने खंदकांमधील माणसांना ठार मारले. ओटोमन सैनिकांनीही तीच भूमी आणि तेच हवामान सहन केले. रोगराई आणि उघड्यावर राहण्यामुळे मोहिमेतील मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली — एकूण, दोन्ही बाजूंनी मिळून लाखो सैनिक ठार आणि जखमी झाले.

शेवटचा टप्पा हा मोहिमेतील सर्वोत्तमरित्या पार पाडलेली मोहीम होती. डिसेंबर १९१५ आणि जानेवारी १९१६ मध्ये, मित्र राष्ट्रांनी रात्रीच्या वेळी, टप्प्याटप्प्याने द्वीपकल्प रिकामे केले. हे सर्व एका मोठ्या फसवणुकीच्या योजनेअंतर्गत झाले — ज्यामध्ये, खंदकांमध्ये अजूनही सैनिक आहेत असा बचाव करणाऱ्यांचा विश्वास बसावा यासाठी, ठिबकणाऱ्या पाण्याच्या वजनांसह बंदुका आपोआप चालतील अशा प्रकारे त्यांची रचना करण्यात आली होती. ही माघार आश्चर्यकारकपणे कमी जीवितहानीसह पूर्ण झाली. तुर्कस्तानसाठी, या मोहिमेने एक मोठा बचावात्मक विजय निश्चित केला. तर मित्र राष्ट्रांसाठी, एका सदोष योजनेवर खर्च केलेल्या शौर्याचा हा एक चिरस्थायी धडा ठरला.

आज हे द्वीपकल्प एक स्मारकीय भूदृश्य बनले आहे. पाईन वृक्षांच्या गर्दीत डझनभर स्मशानभूमी आणि स्मारके वसलेली आहेत — लहान, स्वच्छ आणि शांत. दक्षिणेकडील टोकाजवळ, मोर्टो बे येथे, चानाक्कले शहीद स्मारक उभे आहे; हे येथे मरण पावलेल्या ओटोमन सैनिकांच्या सन्मानार्थ उभारलेले एक भव्य, चार-स्तंभी स्मारक आहे. लोन पाईन येथे ऑस्ट्रेलियन स्मारक आहे, तर चुनुक बैर येथे न्यूझीलंडचे स्मारक आहे. अँझॅक कोव्ह येथे, दरवर्षी २५ एप्रिल रोजी पहाटे होणाऱ्या प्रार्थना सभेसाठी हजारो भाविक येतात; जे अंधारातच पोहोचतात आणि पहिल्या प्रकाशाची एकत्र वाट पाहतात.

अँझॅक कोव्हजवळ एक स्मारक उभे आहे, ज्यावर परदेशी सैनिकांच्या मातांना उद्देशून सांत्वनाचे शब्द कोरलेले आहेत — जे त्यांना सांगतात की, या मातीत दफन झालेले त्यांचे पुत्र एका मित्र देशात शांततेत आहेत. हे शब्द १९३० च्या दशकात अतातुर्क यांचे असल्याचे मानले जाते आणि त्यांच्या नेमक्या उगमाबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. परंतु ही भावना संपूर्ण द्वीपकल्पाच्या देखभालीशी जुळते. सर्व राष्ट्रांच्या स्मशानभूमींची समान काळजी घेतली जाते आणि तुर्की, ऑस्ट्रेलिया व न्यूझीलंडमधील भाविक येथे खांद्याला खांदा लावून शोक व्यक्त करतात.

तुम्ही कुठेही उभे असाल — समुद्रकिनारी, डोंगरमाथ्यावर, स्मशानभूमीच्या हिरवळीवर — क्षणभर थांबा आणि कोणताही विचार करू नका. काही कबरींवरील नावे वाचा आणि त्यावरील वय लक्षात घ्या. जमिनीकडेच पाहा: उतार किती तीव्र आहेत, किती उघडा आहे. मग पुन्हा ते नेहमीचे आवाज ऐका — देवदार वृक्षांमधून वाहणारा वारा, किनाऱ्यावर आदळणाऱ्या लाटा. हे तेच आवाज आहेत जे सैनिक बॉम्बहल्ल्यांमधील शांत तासांमध्ये ऐकत असत. एक शतकाहून अधिक काळ लोटला आहे. जमीन पुन्हा हिरवीगार झाली आहे, आणि ती शांतताच आता एक स्मारक बनली आहे. हे स्मारक जपण्यात तुमचाही सहभाग आहे.