Χερσόνησος της Γκαλλίπολης

Το Αιγαίο σπάνια έχει θόρυβο εδώ. Τα κύματα σχηματίζουν αργό ρυθμό σε στενές παραλίες με βότσαλα, ο άνεμος κινείται μέσα από τα πεύκα και οι γλάροι διασχίζουν τα ακρωτήρια. Είναι μια ήσυχη, όμορφη ακτογραμμή - χαμηλοί καταπράσινοι λόφοι, καθαρά νερά, μικροί όρμοι. Αυτό είναι το πιο δύσκολο πράγμα να συγκρατήσεις στο μυαλό σου. Το 1915, αυτή η χερσόνησος ήταν ένα από τα πιο βίαια μέρη στη γη. Η ηρεμία γύρω σου είναι η συνέπεια μιας από τις πιο άγριες εκστρατείες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Η χερσόνησος της Καλλίπολης - Gelibolu στα τουρκικά - σχηματίζει την ευρωπαϊκή ακτή των Δαρδανελίων, του στενού πορθμού που συνδέει το Αιγαίο Πέλαγος με την Κωνσταντινούπολη και τη Μαύρη Θάλασσα. Το 1915, αυτή η γεωγραφία την έκανε στόχο. Η Βρετανία και η Γαλλία, σε πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ήθελαν να διασχίσουν το στενό, να φτάσουν στην οθωμανική πρωτεύουσα και να ανοίξουν μια διαδρομή ανεφοδιασμού στη σύμμαχό τους Ρωσία. Το σχέδιο υποσχόταν να συντομεύσει τον πόλεμο. Αντ' αυτού, οδήγησε σε μια εκστρατεία σχεδόν εννέα μηνών - και χωρίς καμία σημαντική πρόοδο.

Η πρώτη απόπειρα έγινε δια θαλάσσης. Στις 18 Μαρτίου 1915, ένας συμμαχικός στόλος θωρηκτών εισήλθε στο στενό για να φιμώσει τα οθωμανικά οχυρά. Νάρκες και κανόνια ακτών τα σταμάτησαν — πολλά θωρηκτά βυθίστηκαν ή ακινητοποιήθηκαν σε μια μόνο μέρα. Η Τουρκία θυμάται την 18η Μαρτίου ως την ημέρα της ναυτικής νίκης του Τσανάκκαλε, και το μικρό ναρκαλιευτικό Nusret, το οποίο τοποθέτησε μια αποφασιστική γραμμή ναρκών, τιμάται μέχρι σήμερα. Μετά τη ναυτική αποτυχία, οι Σύμμαχοι αποφάσισαν να αποβιβάσουν στρατεύματα και να καταλάβουν τη χερσόνησο πεζοί.

Η απόβαση έγινε στις 25 Απριλίου 1915 — στο Ακρωτήριο Helles στην άκρη της χερσονήσου, και βορειότερα σε έναν κόλπο που αργότερα έγινε γνωστός ως Anzac. Το Anzac αντιπροσώπευε το Αυστραλιανό και Νεοζηλανδικό Σώμα Στρατού, και για αυτά τα δύο νεαρά έθνη η ημερομηνία έγινε μόνιμη — η 25η Απριλίου εξακολουθεί να τιμάται κάθε χρόνο ως Ημέρα Anzac. Το έδαφος πολέμησε τους εισβολείς από την πρώτη στιγμή: στενές παραλίες που υποστηρίζονταν από απότομες κορυφογραμμές και χαράδρες, αμυνόμενες από ψηλά. Οι πρώτες γραμμές σχηματίστηκαν εκείνες τις πρώτες ημέρες και μόλις που κινήθηκαν για το υπόλοιπο της εκστρατείας.

Στις κορυφογραμμές πάνω από τον κόλπο Anzac, ένας Οθωμανός συνταγματάρχης ονόματι Μουσταφά Κεμάλ οδήγησε το 57ο Σύνταγμα του στις αντεπιθέσεις που κρατούσαν το ύψωμα. Η διαταγή του εκείνη την ημέρα έγινε θρυλική στην Τουρκία για την ευθύτητά της σχετικά με τη θυσία, και το σύνταγμα πολέμησε μέχρι που καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς. Ένα μνημείο για το 57ο Σύνταγμα βρίσκεται τώρα στο πεδίο της μάχης. Ο Κεμάλ επέζησε από την Καλλίπολη, ανέβηκε στον πόλεμο που ακολούθησε και αργότερα ίδρυσε την Τουρκική Δημοκρατία, παίρνοντας το όνομα Ατατούρκ. Η πορεία του για την ηγεσία ενός έθνους ξεκίνησε σε αυτούς τους λόφους.

Οι μάχες επικεντρώθηκαν σε χαρακώματα, σε σημεία που απείχαν μόνο λίγα μέτρα μεταξύ τους. Σε θέσεις κατά μήκος της γραμμής Anzac, οι στρατιώτες μπορούσαν να ρίξουν χειροβομβίδες στο αντίπαλο χαρακώμα - και σε πιο ήσυχες περιόδους, μερικές φορές έριχναν κονσέρβες με φαγητό και καπνό. Μια σύντομη εκεχειρία τον Μάιο του 1915 επέτρεψε και στις δύο πλευρές να θάψουν τους νεκρούς τους ανάμεσα στις γραμμές, και ορισμένοι άνδρες έφυγαν με μια διαφορετική άποψη για τον εχθρό. Αυτός ο παράξενος σεβασμός έγινε μια από τις κληρονομιές της εκστρατείας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι τουρκικές, αυστραλιανές και νεοζηλανδικές τελετές εδώ πραγματοποιούνται συχνά μαζί.

Τον Αύγουστο του 1915, οι Σύμμαχοι προσπάθησαν να σπάσουν το αδιέξοδο με νέες αποβάσεις στον κόλπο Suvla και επιθέσεις στα υψώματα - στο Lone Pine, το Nek και το Chunuk Bair. Τα στρατεύματα της Νέας Ζηλανδίας κατέλαβαν για λίγο την κορυφή του Chunuk Bair, μια από τις λίγες στιγμές που οι Συμμαχικοί στρατιώτες κοίταξαν κάτω στο στενό που ήταν ο κύριος στόχος της εκστρατείας. Οι οθωμανικές αντεπιθέσεις, με επικεφαλής και πάλι τον Μουσταφά Κεμάλ, ανακατέλαβαν τον λόφο. Οι επιθέσεις απέτυχαν με τεράστιες απώλειες και από τις δύο πλευρές. Μετά τον Αύγουστο, κανείς δεν διέσχισε ξανά.

Η μάχη ήταν μόνο ένα μέρος της δοκιμασίας. Το καλοκαίρι έφερε ζέστη, μύγες και ασθένειες που σάρωσαν τα χαρακώματα. Το νερό από την πλευρά των Συμμάχων ήταν σπάνιο και εισερχόταν. Τα τέλη Νοεμβρίου έφεραν μια πλημμύρα και στη συνέχεια μια χιονοθύελλα που σκότωσε άνδρες στα χαρακώματα. Οι Οθωμανοί στρατιώτες υπέμειναν το ίδιο έδαφος και τον ίδιο καιρό. Οι ασθένειες και η έκθεση σε ασθένειες κόστισαν μεγάλο μερίδιο των απωλειών της εκστρατείας - συνολικά, οι δύο πλευρές μαζί μέτρησαν εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και τραυματίες.

Το τέλος ήταν η καλύτερα οργανωμένη επιχείρηση της εκστρατείας. Τον Δεκέμβριο του 1915 και τον Ιανουάριο του 1916, οι Σύμμαχοι εκκένωσαν τη χερσόνησο σταδιακά, τη νύχτα, με περίτεχνη απάτη — συμπεριλαμβανομένων τουφεκιών εξοπλισμένων για να πυροβολούν μόνα τους με στάζοντα βαρίδια νερού, για να πείσουν τους αμυνόμενους ότι τα χαρακώματα ήταν ακόμα επανδρωμένα. Η υποχώρηση ολοκληρώθηκε με αξιοσημείωτα λίγες απώλειες. Για την Τουρκία, η εκστρατεία σφράγισε μια μεγάλη αμυντική νίκη. Για τους Συμμάχους, έγινε ένα διαρκές μάθημα θάρρους που αφιερώθηκε σε ένα ελαττωματικό σχέδιο.

Σήμερα η χερσόνησος είναι ένα μνημειακό τοπίο. Δεκάδες νεκροταφεία και μνημεία βρίσκονται ανάμεσα στα πεύκα — μικρά, άψογα και ήσυχα. Κοντά στο νότιο άκρο στον κόλπο Morto βρίσκεται το Μνημείο των Μαρτύρων του Τσανάκκαλε, ένα τεράστιο τετράστυλο μνημείο που τιμά τους Οθωμανούς στρατιώτες που πέθαναν εδώ. Το Lone Pine φέρει το αυστραλιανό μνημείο, το Chunuk Bair αυτό της Νέας Ζηλανδίας. Στον κόλπο Anzac, οι λειτουργίες της αυγής κάθε 25 Απριλίου προσελκύουν χιλιάδες επισκέπτες που φτάνουν στο σκοτάδι και περιμένουν μαζί το πρώτο φως.

Κοντά στον κόλπο Anzac βρίσκεται ένα μνημείο σκαλισμένο με λόγια παρηγοριάς που απευθύνονται στις μητέρες ξένων στρατιωτών — λέγοντάς τους ότι οι γιοι τους, θαμμένοι σε αυτό το έδαφος, βρίσκονται σε ειρήνη σε μια φιλική χώρα. Τα λόγια αποδίδονται στον Ατατούρκ τη δεκαετία του 1930 και οι ιστορικοί συζητούν για την ακριβή προέλευσή τους. Αλλά το συναίσθημα ταιριάζει με τον τρόπο που διατηρείται ολόκληρη η χερσόνησος. Τα νεκροταφεία όλων των εθνών φροντίζονται με την ίδια φροντίδα και επισκέπτες από την Τουρκία, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία θρηνούν εδώ δίπλα-δίπλα.

Όπου κι αν στέκεστε — μια παραλία, μια κορυφογραμμή, ένα γκαζόν νεκροταφείου — αφιερώστε λίγο χρόνο χωρίς σχόλια. Διαβάστε μερικές ταφόπλακες και σημειώστε τις ηλικίες. Κοιτάξτε το ίδιο το έδαφος: πόσο απότομες είναι οι πλαγιές, πόσο εκτεθειμένες. Στη συνέχεια, ακούστε ξανά τους συνηθισμένους ήχους — άνεμο στα πεύκα, κύματα στην ακτή. Είναι οι ίδιοι ήχοι που άκουγαν οι στρατιώτες στις ώρες ηρεμίας μεταξύ των βομβαρδισμών. Έχει περάσει πάνω από ένας αιώνας. Η γη έχει ξαναφυτρώσει και η ίδια η ησυχία είναι τώρα το μνημείο. Είστε μέρος της διατήρησής της.