Oude stad Assos

De klim vertelt je waar je bent. De kasseien verschuiven onder je voeten, de geur van tijm en droge oregano vult de lucht, en beneden je flitst de Egeïsche Zee tussen de stenen huizen door. Dorpsvrouwen zitten langs het pad met manden vol kruiden en kant. Ga door. Het pad eindigt op een vlakke heuveltop, zo'n 240 meter boven zeeniveau, omringd door gebroken zuilen. De wind komt hier ongehinderd aanwaaien. Hij is over het open water gekomen vanaf het Griekse eiland Lesbos, dat aan de horizon voor je ligt, zo dichtbij dat je de bergkammen kunt tellen.

Deze heuveltop was de acropolis van Assos, een Griekse stad gesticht door kolonisten van het eiland Lesbos. De stad strekte zich in terrassen, omringd door muren, uit over de helling onder je, tot aan een kleine haven onderaan. Rond 530 v.Chr. bouwden de inwoners van Assos een tempel voor Athena op deze top. Het was een Dorische tempel, de eenvoudigste en oudste van de Griekse zuilstijlen, en het is de enige bekende archaïsche Dorische tempel in heel Anatolië. Een aantal van de zuilen staat er vandaag de dag nog steeds, heropgericht door archeologen.

De steen onder je voeten is andesiet, een harde, grijze en ruwe vulkanische steen. Bijna alles in Assos is ervan gemaakt, wat ongebruikelijk is. Griekse tempels waren normaal gesproken van kalksteen of marmer. Andesiet is een lastig te bewerken materiaal, dus de decoratie van de tempel bleef eenvoudig en sober. De steen had ook een bijzondere reputatie. Plinius de Oudere, een Romeinse schrijver uit de eerste eeuw, schreef dat steen uit Assos het vlees van de doden deed oplossen. Kisten die ervan gemaakt waren, werden sarcofagen genoemd, wat 'vleeseter' betekent, en dit woord verspreidde zich naar doodskisten overal ter wereld.

Assos had één inwoner die de wereld veranderde. In 348 v.Chr., na de dood van Plato in Athene, verliet Aristoteles die stad en kwam hierheen. De lokale heerser, Hermias, zou volgens oude schrijvers ooit een slaaf zijn geweest en had gestudeerd aan Plato's academie. Aristoteles bleef er ongeveer drie jaar. Hij trouwde met Pythias, de geadopteerde dochter van de heerser, en verzamelde denkers om zich heen op deze heuvel. Sommige historici zien deze jaren als het begin van zijn wending naar de biologie, waarbij hij echte dieren en planten bestudeerde in plaats van pure theorie.

Het verhaal eindigde slecht. De Perzen namen Hermias gevangen, martelden hem en executeerden hem. Onder marteling zou hij niets hebben verraden en hebben laten weten dat hij niets had gedaan dat de filosofie onwaardig was. Aristoteles treurde, schreef een hymne ter nagedachtenis aan hem en stak de zeestraat over naar Lesbos om zijn dierstudies voort te zetten. Van daaruit ging hij verder als leraar van een jongen genaamd Alexander, later bekend als de Grote. Als je uitkijkt over Lesbos, kijk je uit over de volgende etappe van die reis.

Onder de top, op de helling richting zee, staat een Grieks theater met uitzicht op het water. De gebogen rijen stoelen werden gebouwd in de Hellenistische periode en later gerestaureerd door de Romeinen. Moderne restaurateurs hebben een groot deel van de zitplaatsen herbouwd. Loop erheen als je benen het toelaten. Het ontwerp plaatste de zee direct achter het podium, waardoor elk toneelstuk, elke toespraak en elk concert plaatsvond tegen de achtergrond van bewegend water en passerende schepen. Het geluid stijgt hier goed op. Ga in het midden van de orkestbak staan, spreek normaal en luister naar je eigen stem die terugkaatst.

Let tijdens je wandeling over het terrein op de stadsmuren. Ze strekken zich uit over ongeveer drie kilometer en zijn over lange stukken vele lagen hoog, met vierkante torens en poorten. Het grootste deel van wat bewaard is gebleven, werd gebouwd in de vierde eeuw voor Christus. Ingenieurs bewonderen deze muren. De blokken zijn zonder mortel gehouwen en in elkaar gezet en ze hebben aardbevingen meer dan tweeduizend jaar doorstaan. Weinig Griekse steden hebben hun vestingwerken zo intact weten te houden, en daarom worden in leerboeken over de oude oorlogsvoering nog steeds foto's van Assos afgedrukt.

Buiten de belangrijkste westpoort ligt de necropolis, de stad van de doden. Sarcofagen staan langs de oude weg, enorme kisten met deksels van de lokale steen, sommige eenvoudig, andere gebeeldhouwd. Volgens de Griekse en Romeinse gewoonte werden de doden langs de wegen buiten de muren geplaatst, zodat reizigers die in Assos aankwamen eerst langs generaties van de inwoners liepen. Er groeit nu onkruid door sommige deksels heen. Let op de enorme omvang van de grootste exemplaren. Het verplaatsen ervan vergde ossenkarren en een hoop geld.

Eén reiziger wordt met naam en toenaam genoemd. De Handelingen der Apostelen, in het Nieuwe Testament, vertellen hoe de apostel Paulus in de eerste eeuw door dit gebied trok. Zijn metgezellen voeren om de landtong heen vanuit Troas, maar Paulus koos ervoor om over land te reizen, te voet, en ontmoette het schip hier in Assos. De tekst geeft geen reden voor zijn wandeling. Vanuit de haven beneden u ging hij aan boord en voer naar Lesbos. Christelijke pelgrims komen nog steeds naar deze plek om op dezelfde waterlijn te staan.

Het dorp dat rond de ruïnes ligt, heet Behramkale en heeft zijn eigen gelaagdheid. Op de heuveltop naast de tempel staat een kleine moskee met een koepel uit de veertiende eeuw, gebouwd tijdens het bewind van sultan Murad I. Kijk goed naar de ingang. De bouwers hergebruikten oude stenen en er is een gebeitelde Griekse inscriptie te zien, een overblijfsel uit de Byzantijnse tijd. Beneden aan de kust zijn oude stenen gebouwen langs de haven omgebouwd tot kleine hotels en visrestaurants.

Bekijk eerst het omliggende landschap voordat je vertrekt. Achter je, landinwaarts, verrijzen de beboste hellingen van het Kaz-gebergte, in de oudheid bekend als de berg Ida, een berg die een rol speelt in de Griekse mythen van de Trojaanse Oorlog. Troje zelf ligt ten noorden, in dezelfde oude regio die de Troas wordt genoemd. Assos behoorde tot die drukke uithoek van de Egeïsche Zee. Schepen die handel dreven tussen de Zwarte Zee en Griekenland passeerden deze kust, en de stad inde belastingen en voorzag hen van voorraden vanuit haar kleine haven.

Zoek een plekje op een omgevallen zuil vlakbij het tempelplatform. De Egeïsche Zee beneden je is nog steeds even kleurrijk. Vissersboten varen richting de zeestraat, de wind waait door het droge gras en Lesbos heeft precies de horizon zoals Aristoteles die zag. Drieëntwintig eeuwen lang hebben bezoekers deze heuvel beklommen voor hetzelfde uitzicht. Neem nog een laatste, langzame blik, vanaf de haven omhoog naar de zuilen naast je, voordat het pad je weer naar beneden door het dorp leidt.