Starożytne miasto Assos

Wspinaczka mówi ci, gdzie jesteś. Brukowane głazy pod stopami, w powietrzu unosi się zapach tymianku i suchego oregano, a w dole, między kamiennymi domami, migocze Morze Egejskie. Wiejskie kobiety siedzą przy ścieżce z koszami ziół i koronek. Idź dalej. Ścieżka kończy się na płaskim szczycie wzgórza, około 240 metrów nad poziomem morza, otoczonym połamanymi kolumnami. Wiatr dociera tu bez przeszkód. Przecinał otwarte wody z greckiej wyspy Lesbos, która znajduje się na horyzoncie przed tobą, wystarczająco blisko, by policzyć jej grzbiety.

Ten szczyt wzgórza był akropolem Assos, greckiego miasta założonego przez osadników z wyspy Lesbos. Miasto rozlewało się po zboczu pod tobą tarasami, otoczonymi murami, aż do małego portu u podnóża. Około 530 roku p.n.e. mieszkańcy Assos zbudowali na tym szczycie świątynię Ateny. Była to świątynia w stylu doryckim, najprostsza i najstarsza z greckich kolumn i jest to jedyna archaiczna świątynia dorycka znana w całej Anatolii. Kilka z jego kolumn stoi do dziś, odbudowanych przez archeologów.

Kamień pod twoimi stopami to andezyt, twarda skała wulkaniczna, szara i szorstka. Prawie wszystko w Assos zostało z niego zbudowane, co jest nietypowe. Greckie świątynie zazwyczaj budowano z wapienia lub marmuru. Andezyt jest materiałem trudnym do rzeźbienia, więc dekoracja świątyni pozostała prosta i wyrazista. Kamień ten miał również dziwną reputację. Pliniusz Starszy, rzymski pisarz z I wieku, zapisał, że kamień z Assos rozpuszczał ciała zmarłych. Trumny z niego wycięte nazywano sarkofagami, co oznacza „zjadacz mięsa”, a słowo to rozprzestrzeniło się wszędzie, gdzie trumny były używane.

Asos miał jednego mieszkańca, który zmienił świat. W 348 roku p.n.e., po śmierci Platona w Atenach, Arystoteles opuścił to miasto i przybył tutaj. Starożytni pisarze twierdzili, że lokalny władca, Hermias, był kiedyś niewolnikiem i studiował w akademii Platona. Arystoteles pozostał tam około trzech lat. Poślubił Pytię, adoptowaną córkę władcy, i zgromadził wokół siebie na tym wzgórzu myślicieli. Niektórzy historycy uważają, że te lata były początkiem jego zwrotu w stronę biologii, badania prawdziwych zwierząt i roślin zamiast czystej teorii.

Historia zakończyła się źle. Persowie pojmali Hermiasa, torturowali go i stracili. Poddany torturom, podobno niczego nie zdradził, rozsyłając wiadomość, że nie zrobił nic niegodnego filozofii. Arystoteles pogrążył się w żałobie, napisał hymn ku jego pamięci i przeniósł się przez cieśninę na Lesbos, aby kontynuować studia nad zwierzętami. Stamtąd udał się jako nauczyciel chłopca o imieniu Aleksander, później nazwany Wielkim. Patrząc na Lesbos, widzisz kolejny etap tej podróży.

U podnóża szczytu, na zboczu od strony morza, znajduje się grecki teatr zwrócony w stronę wody. Jego zakrzywione rzędy zostały zbudowane w okresie hellenistycznym, a później naprawione przez Rzymian, a współcześni restauratorzy przebudowali znaczną część siedzeń. Zejdź do niego, jeśli nogi ci na to pozwolą. Projekt zakłada, że morze znajduje się bezpośrednio za sceną, więc każda sztuka, przemowa i koncert rozgrywały się w ruchu wody i przy przepływających statkach. Dźwięki rozbrzmiewają tu wyraźnie. Stań w centrum kręgu orkiestry, mów normalnie i słuchaj, jak powraca twój głos.

Wędrując po terenie, zwróć uwagę na mury miejskie. Ciągną się one przez około trzy kilometry, a długie odcinki wznoszą się na wiele wysokości, z kwadratowymi wieżami i bramami. Większość z tego, co przetrwało, powstała w IV wieku p.n.e. Inżynierowie podziwiają te mury. Bloki są cięte i dopasowywane bez zaprawy i przetrwały trzęsienia ziemi przez ponad dwa tysiące lat. Niewiele greckich miast zachowało tak kompletne fortyfikacje, dlatego podręczniki o starożytnej sztuce wojennej wciąż drukują fotografie Assos.

Za główną, zachodnią bramą znajduje się nekropolia, miasto umarłych. Sarkofagi ustawione są wzdłuż starej drogi – ogromne skrzynie z pokrywkami z lokalnego kamienia, niektóre gładkie, inne rzeźbione. Grecki i rzymski zwyczaj umieszczania zmarłych wzdłuż dróg poza murami, więc podróżni przybywający do Assos mijali najpierw pokolenia jego mieszkańców. Chwasty rosną teraz przez niektóre pokrywy. Zwróć uwagę na rozmiary największych okazów. Ich przenoszenie wymagało zaprzęgów wołów i ogromnych nakładów finansowych.

Jeden podróżnik jest wspomniany z imienia. Dzieje Apostolskie w Nowym Testamencie opowiadają o tym, jak święty Paweł przemierzył ten region w I wieku n.e. Jego towarzysze opłynęli cypel z Troady, ale Paweł wybrał drogę lądową, pieszo, i spotkał statek tutaj, w Assos. Tekst nie podaje powodu jego wędrówki. Z portu poniżej wsiadł na pokład i popłynął na Lesbos. Chrześcijańscy pielgrzymi wciąż przybywają, by stanąć na tej samej linii wodnej.

Wieś otaczająca ruiny to Behramkale i ma swoje własne warstwy. Na szczycie wzgórza obok świątyni stoi mały meczet z kopułą z XIV wieku, zbudowany za panowania sułtana Murada I. Przyjrzyj się uważnie jego wejściu. Budowniczowie wykorzystali starsze kamienie, a zachowała się tam wyryta grecka inskrypcja, pozostałość z czasów bizantyjskich. Na brzegu, stare kamienne budynki wzdłuż portu stały się małymi hotelami i restauracjami rybnymi.

Poznaj szerszy krajobraz, zanim wyruszysz. Za Tobą, w głębi lądu, wznoszą się zalesione zbocza Gór Kaz, znanych w starożytności jako Góra Ida, góra wpleciona w greckie mity o wojnie trojańskiej. Sama Troja leży na północy, w tym samym starożytnym regionie zwanym Troadą. Assos należał do tego ruchliwego zakątka Morza Egejskiego. Statki handlowe między Morzem Czarnym a Grecją przepływały przez to wybrzeże, a miasto pobierało podatki i zaopatrywało je ze swojego małego portu.

Usiądź na przewróconej kolumnie w pobliżu platformy świątynnej. Morze Egejskie pod Tobą nie zmieniło swoich barw. Łodzie rybackie przecinają cieśninę, wiatr przecina suchą trawę, a Lesbos trzyma horyzont dokładnie tam, gdzie widział go Arystoteles. Dwadzieścia trzy wieki turystów wspinało się na to wzgórze, by podziwiać ten sam widok. Rzuć jeszcze jedno powolne spojrzenie z portu na kolumny obok Ciebie, zanim ścieżka zaprowadzi Cię z powrotem przez wioskę.