Ishak Pasha-paleis

Die wind arriveer voordat jy die hek bereik. Bo op hierdie terras is daar niks wat dit kan breek nie, en dit dra fyn stof wat binne minute op jou lippe gaan lê. Sit jou hand op die klip. In die namiddag is dit warm, amper warm, en effens grof - 'n geelbruin vulkaniese rots wat naby uitgekap word. Binne die kamers verander die wind se toonhoogte soos dit deur die leë vensteropeninge beweeg. Daardie geluid is die meeste van wat jy hier sal hoor.

Die paleis is op 'n rotsterras bo die Doğubayazıt-vlakte, op ongeveer 2 000 meter. Kyk uit van die rand af. Die vlakte loop plat en bleek tot by die horison, gesny deur 'n pad wat ooswaarts na die Iranse grens lei. Daardie pad is die punt. Hierdie gebou is geplaas waar dit 'n karavaanroete kon dophou, en wie ook al hierdie terras besit het, kon enigiets wat daarop beweeg het, belas of blokkeer.

Die datering is nie so netjies soos reisgidse voorstel nie. 'n Inskripsie binne die harem-gedeelte dra die datum 1784, wat die voltooiing van daardie deel vasstel. Daar word algemeen verstaan dat die werk ongeveer 'n eeu tevore begin het. Die kompleks waardeur jy loop, is dus oor generasies saamgestel eerder as volgens 'n enkele plan gebou, en die verskille in klipwerk tussen afdelings is een van die interessanter dinge om na te kyk.

Dit is nie deur die Ottomaanse sultan gebou nie. Die bouers was die Çıldıroğlu, 'n plaaslike dinastie wat hierdie grensdistrik aan die oostelike rand van die ryk regeer het. Afstand vanaf die hoofstad het gesinne soos hierdie aansienlike onafhanklikheid gegee. 'n Paleis van hierdie grootte, so ver van Istanbul, is 'n verklaring oor wie werklik die grens bestuur het. Let daarop dat dit 'n moskee, 'n graf, kerkers, kombuise en 'n versterkte muur het. Dit is 'n klein regeringsgebou, nie 'n landhuis nie.

Staan voor die hoofportaal voordat jy ingaan. Die klip rondom die deuropening is bedek met gekerfde reliëf - blomme, geometriese bande, rosette - en bo die opening breek die oppervlak in lae van klein hol nisse wat soos 'n heuningkoek gestapel is. Daardie element kom van Islamitiese argitektuur verder oos. Elders in die kompleks sal jy besonderhede vind wat geleerdes verbind met Seljuk-, Ottomaanse, Georgiese, Armeense en Persiese boutradisies. Die mengsel is die plaaslike kenmerk.

Deur die hek lê die eerste binnehof, die openbare een. Diensgeboue, stalle, stoorplek en wagkamers het daarvan af oopgemaak. Verkeer wat sake met die goewerneur gedoen het, het tot hier gekom en gewoonlik nie verder nie. Die skaal is ruim en die oppervlaktes is eenvoudig. Vergelyk die eenvoudige messelwerk hier met die gesnede werk by die deuropening waardeur jy pas gegaan het. Die volgorde is doelbewus gerangskik: maak 'n afdruk by die drumpel, dan gaan jy aan die gang.

'n Tweede poort lei na die privaat binnehof, en die snywerk intensifiseer weer. Aan die een kant staan die moskee, met 'n koepel en 'n gesnede gebedsnis binne. Langs dit is 'n grafkamer onder 'n koniese klipadak, 'n vorm wat terugloop deur Seljuk en vroeëre Anatoliese geboue. Die binnekant van die moskee is die paar minute werd wat dit neem. Lig kom hoog in, en die gesnede bande rondom die trom van die koepel is steeds skerp.

Verby dit lê die harem, wat die privaat gesinskwartiere beteken. Kamers maak oop op 'n binnehof in 'n digte rangskikking, elk met 'n klippaggel wat in die muur ingebou is. Tel die kaggels soos jy deurgaan en jy kry 'n idee van hoeveel huishoudings hier gewoon het. Winters op hierdie plato is straf. Verhitting was nie 'n luukse nie, en die bouers het dit duidelik van die begin af as 'n ontwerpprobleem behandel.

Die paleis word dikwels beskryf asof dit 'n sentrale verhittingstelsel gehad het, met warm lug wat onder die vloere en deur kanale in die mure gedra word. Neem dit as 'n sterk plaaslike tradisie eerder as 'n vaste feit. Wat nie in twyfel is nie, is dat die mure dik is, die vensteropeninge beskeie is, en die kamers is ingerig om hitte te hou. Water is ook van buite ingebring, en daar is 'n dreineringstelsel onder die vloere.

Nog 'n storie is gekoppel aan die deure. Tradisie sê dat die paleis eens vergulde deure gehad het, en dat hulle verwyder en na Rusland weggevoer is tydens een van die oorloë wat hierdie grens in die negentiende eeu oorstroom het. Weergawes van die storie plaas hulle in 'n museumversameling daar. Dit word plaaslik met vertroue herhaal en dit mag wel waar wees, maar behandel dit as tradisie. Die deuropeninge self staan nou op verskeie plekke oop na die lug.

Jy sal iets moderns opmerk. Tydens restourasie is 'n beskermende dakstruktuur oor dele van die kompleks geïnstalleer, in metaal en glas. Menings daaroor is sterk en meestal negatief onder argitekte, en jy kan besluit waar jy staan. Die praktiese argument is egter eg. Sneeu en smeltwater het elke winter in die messelwerk ingedring, en 'n onbedekte ruïne op hierdie plato het nie 'n onbepaalde toekoms nie.

Kyk op teen die helling agter die paleis voordat jy vertrek. Op die rots hierbo is die oorblyfsels van die ouer nedersetting - 'n sitadel, 'n moskee wat lank voor die paleis gebou is, en kamers wat in die rots onder uitgekap is. Een van daardie uitgekapte kamers word toegeskryf aan die Urartiaanse tydperk, wat mense meer as tweeduisend jaar voor die oprigting van die paleis aan hierdie rots sou laat werk het. Die klim is kort, maar die grond is los.

Draai dan en kyk noord. Op 'n helder dag staan 'n baie groot wit keël bo die vlakte in daardie rigting, en dit oorheers alles anders in sig. Die meeste dae versteek dit in waas of wolke, so as dit sigbaar is, stop en kyk. Agter jou hou die leë vensters aan om daardie lae geluid in die wind te maak. Gee dit 'n minuut hier aan die rand van die terras voordat jy terugstap.