Pałac Ishaka Paszy

Wiatr nadciąga, zanim dotrzesz do bramy. Na tym tarasie nic go nie zakłóci, a niesie ze sobą drobny pył, który w ciągu kilku minut osiada na ustach. Połóż dłoń na kamieniu. Po południu jest ciepło, prawie gorąco i lekko szorstko – żółtobrązowa skała wulkaniczna wydobyta w pobliżu. W pomieszczeniach wiatr zmienia ton, wchodząc przez puste otwory okienne. Ten dźwięk usłyszysz tu najczęściej.

Pałac znajduje się na skalnym tarasie nad równiną Doğubayazıt, na wysokości około 2000 metrów. Spójrz z krawędzi. Równina ciągnie się płaską i bladą aż po horyzont, przeciętą drogą prowadzącą na wschód, w kierunku granicy z Iranem. Ta droga to punkt. Budynek ten został wzniesiony w miejscu, z którego mógł obserwować szlak karawan, a ktokolwiek władał tym tarasem, mógł opodatkowywać lub blokować wszystko, co się po nim poruszało.

Datowanie nie jest tak dokładne, jak sugerują przewodniki. Inskrypcja wewnątrz haremu nosi datę 1784, która potwierdza ukończenie tej części. Powszechnie przyjmuje się, że prace rozpoczęły się około wieku wcześniej. Zatem kompleks, przez który przechodzisz, był budowany przez pokolenia, a nie według jednego planu, a różnice w kamieniu między poszczególnymi sekcjami to jedna z ciekawszych rzeczy, na które warto zwrócić uwagę.

Nie został zbudowany przez sułtana osmańskiego. Budowniczymi byli Çıldıroğlu, lokalna dynastia, która rządziła tym przygranicznym okręgiem na wschodnim krańcu imperium. Odległość od stolicy dawała rodzinom takim jak ten znaczną niezależność. Pałac tej wielkości, tak daleko od Stambułu, świadczy o tym, kto tak naprawdę rządził granicą. Warto zauważyć, że znajduje się w nim meczet, grobowiec, lochy, kuchnie i mur obronny. To niewielki rząd, a nie wiejska rezydencja.

Stań przed głównym portalem, zanim wejdziesz. Kamień wokół wejścia pokryty jest rzeźbionymi reliefami – kwiatami, geometrycznymi pasami, rozetami – a nad wejściem powierzchnia dzieli się na rzędy małych, pustych wnęk ułożonych jak plaster miodu. Ten element pochodzi z architektury islamskiej położonej dalej na wschód. W innych częściach kompleksu znajdują się detale, które badacze łączą z tradycjami budowlanymi Seldżuków, Osmanów, Gruzji, Armenii i Persów. Ta mieszanka jest lokalnym znakiem rozpoznawczym.

Za bramą znajduje się pierwszy dziedziniec, publiczny. Otwierały się na niego budynki służbowe, stajnie, magazyny i wartownie. Ruch uliczny, który miał interesy z gubernatorem, docierał do tego miejsca i zazwyczaj nie przekraczał go. Skala budowli jest imponująca, a powierzchnie proste. Porównajcie prostą kamieniarkę z rzeźbionymi zdobieniami w wejściu, przez które właśnie przeszliście. Kolejność prac została celowo zaplanowana: najpierw odciśnijcie piętno na progu, a potem przejdźcie do konkretów.

Druga brama prowadzi na prywatny dziedziniec, gdzie rzeźbienia znów nabierają intensywności. Z jednej strony stoi meczet z kopułą i rzeźbioną niszą modlitewną w środku. Obok znajduje się komnata grobowa pod stożkowym kamiennym dachem, forma nawiązująca do seldżuckiej i wcześniejszej zabudowy anatolijskiej. Wnętrze meczetu jest warte kilku minut spędzonych na zwiedzaniu. Światło wpada wysoko, a rzeźbione obramowania wokół bębna kopuły są wciąż wyraźne.

Dalej znajduje się harem, czyli prywatne kwatery rodzinne. Pokoje otwierają się na dziedziniec ciasnym układem, każdy z kamiennym kominkiem wbudowanym w ścianę. Policz kominki, przechodząc przez nie, a zrozumiesz, ile gospodarstw domowych tu mieszkało. Zimy na tym płaskowyżu są surowe. Ogrzewanie nie było luksusem, a budowniczowie najwyraźniej traktowali je jako problem projektowy od samego początku.

Pałac często opisuje się jako posiadający system centralnego ogrzewania, z ciepłym powietrzem doprowadzanym pod podłogami i kanałami w ścianach. Należy to traktować raczej jako silną lokalną tradycję niż ustalony fakt. Nie ulega wątpliwości, że ściany są grube, otwory okienne skromne, a pomieszczenia są zaprojektowane tak, aby zatrzymywać ciepło. Wodę doprowadzano również z zewnątrz, a pod podłogami znajduje się system odpływowy.

Inna historia wiąże się z drzwiami. Tradycja głosi, że pałac miał kiedyś złocone drzwi, które zostały usunięte i wywiezione do Rosji podczas jednej z wojen, które przetoczyły się przez tę granicę w XIX wieku. Wersje tej historii umieszczają je w tamtejszej kolekcji muzealnej. Powtarza się to lokalnie z przekonaniem i może to być prawdą, ale traktuj to jako tradycję. Same drzwi w kilku miejscach są teraz otwarte na niebo.

Dostrzeżesz coś współczesnego. Podczas renowacji nad częściami kompleksu zainstalowano ochronną konstrukcję dachu z metalu i szkła. Opinie na ten temat są silne i przeważnie negatywne wśród architektów, a Ty możesz zdecydować, po której stronie się znajdujesz. Praktyczny argument jest jednak prawdziwy. Śnieg i woda z topniejącego lodu dostawały się do murów każdej zimy, a niezadaszona ruina na tym płaskowyżu nie ma nieokreślonej przyszłości.

Spójrz w górę zbocza za pałacem, zanim wyjdziesz. Na skale powyżej znajdują się pozostałości starszej osady — cytadela, meczet zbudowany na długo przed pałacem i komnaty wykute w skale poniżej. Jedna z tych wykutych komnat pochodzi z okresu urartyjskiego, co oznacza, że ludzie obrabiali tę skałę ponad dwa tysiące lat przed wzniesieniem pałacu. Wspinaczka jest krótka, ale podłoże jest luźne.

Następnie odwróć się i skieruj na północ. W pogodny dzień nad równiną w tym kierunku wznosi się bardzo duży, biały stożek, który dominuje nad wszystkim w polu widzenia. Przez większość dni jest ukryty we mgle lub chmurach, więc jeśli jest widoczny, zatrzymaj się i spójrz. Za tobą puste okna wciąż wydają ten niski dźwięk na wietrze. Poczekaj chwilę tutaj, na skraju tarasu, zanim zejdziesz na dół.