Ishak Pasha-paleis

De wind steekt op voordat je de poort bereikt. Op dit terras is er niets dat de wind breekt, en hij voert fijn stof mee dat binnen enkele minuten op je lippen neerslaat. Leg een hand op de steen. 's Middags is het er warm, bijna heet, en een beetje ruw – een geelbruine vulkanische steen die vlakbij wordt gewonnen. Binnen in de kamers verandert de toonhoogte van de wind als hij door de lege raamopeningen waait. Dat geluid is het meeste wat je hier zult horen.

Het paleis staat op een rotsterras boven de Doğubayazıt-vlakte, op ongeveer 2000 meter hoogte. Kijk vanaf de rand uit. De vlakte strekt zich vlak en lichtgrijs uit tot aan de horizon, doorsneden door een weg die oostwaarts loopt richting de Iraanse grens. Die weg is het punt. Dit gebouw werd zo geplaatst dat het een karavaanroute kon observeren, en wie dit terras bezat, kon belasting heffen of alles wat eroverheen trok blokkeren.

De datering is niet zo eenduidig als reisgidsen suggereren. Een inscriptie in het haremgedeelte vermeldt het jaartal 1784, wat de voltooiing van dat deel aangeeft. Algemeen wordt aangenomen dat de bouw ongeveer een eeuw eerder is begonnen. Het complex waar u doorheen loopt, is dus in de loop der generaties opgebouwd in plaats van volgens één enkel plan te zijn gebouwd, en de verschillen in steenbewerking tussen de verschillende delen zijn een van de interessantste dingen om te ontdekken.

Het werd niet gebouwd door de Ottomaanse sultan. De bouwers waren de Çıldıroğlu, een lokale dynastie die dit grensgebied aan de oostelijke rand van het rijk bestuurde. De afstand tot de hoofdstad gaf families zoals deze aanzienlijke onafhankelijkheid. Een paleis van deze omvang, zo ver van Istanbul, zegt veel over wie de grens daadwerkelijk beheerste. Merk op dat het een moskee, een graftombe, kerkers, keukens en een versterkte muur heeft. Dit is een kleine regering, geen landhuis.

Ga voor de hoofdingang staan voordat u naar binnen gaat. De steen rond de ingang is bedekt met gebeeldhouwd reliëf – bloemen, geometrische banden, rozetten – en boven de opening breekt het oppervlak open in rijen kleine holle nissen die als een honingraat op elkaar gestapeld zijn. Dat element is afkomstig uit de islamitische architectuur verder naar het oosten. Elders in het complex vindt u details die door kenners in verband worden gebracht met Seltsjoekse, Ottomaanse, Georgische, Armeense en Perzische bouwtradities. Deze mengeling is kenmerkend voor de lokale architectuur.

Achter de poort bevindt zich de eerste binnenplaats, de openbare. Aan deze binnenplaats grenzen dienstgebouwen, stallen, opslagruimtes en wachthuizen. Alleen mensen die zaken met de gouverneur moesten doen, kwamen tot hier en meestal niet verder. De schaal is royaal en de oppervlakken zijn sober. Vergelijk het eenvoudige metselwerk hier met het houtsnijwerk bij de deur waar u net doorheen bent gelopen. De volgorde was bewust gekozen: indruk maken bij de drempel, en dan overgaan tot de kern van de zaak.

Een tweede poort leidt naar de privé-binnenplaats, waar het houtsnijwerk nog intenser wordt. Aan de ene kant staat de moskee, met een koepel en een gebeeldhouwde gebedsnis binnenin. Daarnaast bevindt zich een grafkamer onder een kegelvormig stenen dak, een vorm die teruggaat tot de Seltsjoekse en vroegere Anatolische bouwstijlen. Het interieur van de moskee is de paar minuten die u er doorbrengt zeker waard. Het licht valt hoog naar binnen en de gebeeldhouwde banden rond de tamboer van de koepel zijn nog steeds haarscherp.

Daarachter ligt de harem, oftewel de privévertrekken van de familie. De kamers grenzen aan een binnenplaats en liggen dicht op elkaar, elk met een stenen open haard in de muur. Tel de haarden terwijl je door het paleis loopt en je krijgt een idee van hoeveel huishoudens hier woonden. De winters op dit plateau zijn streng. Verwarming was geen luxe en de bouwers beschouwden het duidelijk vanaf het begin als een ontwerpprobleem.

Het paleis wordt vaak beschreven als een gebouw met een centraal verwarmingssysteem, waarbij warme lucht onder de vloeren en door kanalen in de muren werd geleid. Beschouw dit als een sterke lokale traditie, niet als een vaststaand feit. Wat wel vaststaat, is dat de muren dik zijn, de raamopeningen bescheiden en de kamers zo zijn ingericht dat ze de warmte vasthouden. Er werd ook water van buitenaf aangevoerd en er is een drainagesysteem onder de vloeren.

Er is nog een verhaal verbonden aan de deuren. Volgens de overlevering had het paleis ooit vergulde deuren, die tijdens een van de oorlogen die in de negentiende eeuw langs deze grens woedden, zijn verwijderd en naar Rusland zijn gebracht. Sommige versies van het verhaal plaatsen ze in een museumcollectie daar. Het verhaal wordt lokaal met vertrouwen herhaald en het zou best waar kunnen zijn, maar beschouw het als een overlevering. De deuropeningen zelf staan op verschillende plaatsen nu open naar de hemel.

U zult iets moderns opmerken. Tijdens de restauratie is er een beschermende dakconstructie van metaal en glas over delen van het complex aangebracht. De meningen hierover zijn sterk en overwegend negatief onder architecten, en u kunt zelf bepalen wat u ervan vindt. Het praktische argument is echter wel degelijk reëel. Sneeuw en smeltwater drongen elke winter het metselwerk binnen, en een onoverdekte ruïne op dit plateau heeft geen toekomst voor onbepaalde tijd.

Kijk voor uw vertrek eens omhoog naar de helling achter het paleis. Op de rots erboven bevinden zich de overblijfselen van de oudere nederzetting: een citadel, een moskee die lang voor het paleis werd gebouwd, en kamers die in de rots eronder zijn uitgehouwen. Een van die uitgehouwen kamers wordt toegeschreven aan de Urartische periode, wat betekent dat er meer dan tweeduizend jaar vóór de bouw van het paleis al mensen op deze rots werkten. De klim is kort, maar de grond is los.

Draai u vervolgens om en kijk naar het noorden. Op een heldere dag steekt er een zeer grote witte kegel boven de vlakte in die richting uit, die alles in het zicht domineert. Meestal is het verborgen in nevel of bewolking, dus als het zichtbaar is, stop dan even en kijk. Achter je maken de lege ramen steeds dat zachte geluid in de wind. Blijf hier even aan de rand van het terras staan voordat je weer naar beneden loopt.