Akropolis van Pergamon

Hoogte is hier het allerbelangrijkste. Je staat op een heuvelrug, honderden meters boven de vlakte, en de wind duwt je gestaag voort, met stof, tijm en het verre geroezemoes van de stad Bergama beneden. Marmeren zuilen vangen het licht op de top achter je. In alle richtingen loopt het landschap af, velden, waterreservoirs, verre heuvels. De mensen die deze stad bouwden, wilden niet per se comfort. Ze wilden overal gezien worden en alles kunnen zien.

De opkomst van Pergamon leest als een avonturenverhaal. Na de dood van Alexander de Grote vochten zijn generaals om het rijk, en een van hen bewaarde een enorme schat in dit fort op de heuveltop, in de handen van een officier genaamd Philetaerus. Hij eigende zich het geld toe, stichtte een dynastie, en zijn opvolgers, de Attaliden, maakten van een garnizoen een van de meest schitterende hoofdsteden van de Griekse wereld in de derde en tweede eeuw voor Christus. Beeldhouwers, geleerden en ingenieurs werkten allemaal tegelijk op deze heuvel.

Kennis was het favoriete wapen van de dynastie. De Attaliden bouwden een bibliotheek die door oude schrijvers als de op één na belangrijkste werd beschouwd, na die van Alexandrië. Plutarchus, die eeuwen later schreef, beweerde dat er 200.000 rollen in stonden, een aantal dat eerder als een oud gerucht dan als een daadwerkelijke inventarisatie moet worden beschouwd. De rivaliteit met Egypte leverde een beroemd verhaal op. Toen de papyrusexport werd afgesneden, zo vertellen oude auteurs, perfectioneerde Pergamon het schrift op speciaal behandeld dierenleer. Het materiaal kreeg de naam van de stad, pergamena in het Latijn, oftewel perkament in het Engels. Hoezeer het verhaal ook is aangedikt, het woord is echt en het is vandaag de dag nog steeds in gebruik.

De bibliotheek stond naast het heiligdom van Athena en je kunt door de fundamenten ervan lopen. Zoek naar de rijen gaten en nissen in de overgebleven muur, die mogelijk houten boekenkasten hebben verankerd. Ook de boeken kenden een dramatisch einde. Plutarchus vermeldt dat Marcus Antonius de hele collectie aan Cleopatra schonk, als een geschenk om de bibliotheek van Alexandrië aan te vullen. Of het nu waar is of niet, het verhaal laat zien wat deze rollen waard waren. Hele koninkrijken vleiden elkaar met boeken.

Zoek nu het theater op en benader het langzaam. Het is uitgehouwen in de heuvel onder de terrassen en loopt schuin naar beneden, meer als een klif dan een trap, met zitplaatsen voor ongeveer tienduizend mensen. Het is een van de steilste theaters die bewaard zijn gebleven uit de oudheid. Daal voorzichtig af als u de trap probeert te nemen en houd u vast aan de leuning waar die er is. Vanaf het podium, ver beneden, lijken de bovenste rijen in de lucht te zweven. Elke stoel, zelfs de hoogste, bood een onbelemmerd uitzicht over de vlakte.

Op een van de terrassen stond het Grote Altaar van Pergamon, gebouwd in de tweede eeuw voor Christus en omhuld door een marmeren fries van goden die reuzen bestrijden, gebeeldhouwd met een beweging en geweld die bezoekers nog steeds verbazen. U zult het fries hier niet zien. De Duitse ingenieur Carl Humann begon het in 1878 op te graven en de sculpturen werden naar Berlijn gebracht, waar uiteindelijk een museum naar hen werd vernoemd. Op de heuvel zelf is de brede, getrapte fundering van het altaar nog te zien, met ernaast een dennenboom. Ga op het platform staan en reconstrueer de rest in gedachten.

De witte zuilen die de top bekronen, behoren tot de Tempel van Trajanus, die werd toegevoegd toen Rome hier heerste en gewijd aan keizers die als goden werden vereerd. De tempel staat op een enorm kunstmatig terras, ondersteund door gewelfde kamers, een staaltje van ingenieurskunst dat net zo indrukwekkend is als het marmer erboven. Archeologen hebben in de twintigste eeuw een deel van de zuilenrij herbouwd. Vanaf het platform heb je het beste uitzicht op de Akropolis, met het theater dat zich aan je voeten uitstrekt.

Rome verwierf dit alles zonder strijd. In 133 v.Chr. stierf de laatste koning, Attalus III, zonder erfgenaam en liet hij zijn hele koninkrijk na aan Rome. Deze schenking verbaasde zijn tijdgenoten en historici discussiëren nog steeds over zijn motieven. Het koninkrijk werd de Romeinse provincie Asia en Pergamon bleef eeuwenlang een welvarende provinciestad. Weinig rijken zijn ooit van eigenaar veranderd door middel van documenten. Deze wel.

Pergamons beroemdste zoon kwam later. Galenus, hier geboren in 129 na Christus, werd de meest invloedrijke arts uit de oudheid, arts van gladiatoren in zijn geboortestad en later van keizers in Rome. Zijn geschriften domineerden de Europese en Midden-Oosterse geneeskunde gedurende meer dan duizend jaar. Hij volgde zijn opleiding in het Asclepion, het geneeskrachtige heiligdom op de vlakte beneden, waar de behandeling bestond uit baden, rust, lichaamsbeweging en droomuitleg. De overblijfselen met zuilen kunnen apart worden bezocht nadat u bent afgedaald.

De heuveltop kampte met een waterprobleem, en de oplossing verbaast ingenieurs nog steeds. Hellenistische bouwers legden een pijpleiding aan vanuit de bergen vele kilometers naar het noorden, en het laatste gedeelte werkte als een druksifon, die het water door afgesloten leidingen naar de citadel perste. Geen pompen, alleen zwaartekracht en druk, mogelijk gemaakt door wiskunde uit de tweede eeuw voor Christus. Bedenk tijdens uw wandeling dat elke fontein, elk bad en elke tuin hierboven op die verborgen leiding was aangesloten.

In 2014 voegde UNESCO Pergamon en zijn gelaagde landschap toe aan de Werelderfgoedlijst. De verschillende lagen zijn vanaf hier gemakkelijk te onderscheiden. Onder de acropolis staat de Rode Hal, een enorm bakstenen tempelcomplex uit de Romeinse tijd, dat later werd omgebouwd tot kerk. Ottomaanse minaretten verrijzen tussen de moderne daken van Bergama. Een kabelbaan glijdt omhoog over de helling die u wellicht zelf hebt beklommen. Tweeëntwintig eeuwen stad, samengebald in één uitzicht.

Zoek een rustig marmeren blok en ga er even zitten voordat u vertrekt. De wind houdt hier nooit echt op. Hij waaide over deze heuvelrug toen de bibliotheek vol was, toen het altaar rookte, toen de laatste koning zijn vreemde testament ondertekende. Beneden bewegen tractoren zich over de vlakte en gaat de stad verder met haar middagritueel. Koninkrijken blijken tijdelijk te zijn. De hoogte, het licht en de wind vormden al die tijd de permanente verzameling.