Akropol Pergamoński

Wysokość jest tu najważniejsza. Stoisz na grzbiecie setki metrów nad równiną, a wiatr smaga cię nieustannie, niosąc kurz, tymianek i daleki hałas miasta Bergama poniżej. Marmurowe kolumny odbijają światło na szczycie za tobą. W każdym kierunku ziemia opada – pola, zbiorniki wodne, odległe wzgórza. Ludzie, którzy zbudowali to miasto, nie chcieli przede wszystkim wygody. Chcieli być widoczni zewsząd i widzieć wszystko.

Wzlot Pergamonu czyta się jak opowieść przygodową. Po śmierci Aleksandra Wielkiego jego generałowie walczyli o imperium, a jeden z nich zgromadził ogromny skarbiec w tej twierdzy na wzgórzu, powierzając go oficerowi imieniem Filetajros. Po cichu dorobił się majątku, założył dynastię, a jego następcy, Attalidzi, przekształcili garnizon w jedną z najwspanialszych stolic greckiego świata w III i II wieku p.n.e. Rzeźbiarze, uczeni i inżynierowie pracowali na tym wzgórzu jednocześnie.

Uczenie się było ulubioną bronią dynastii. Attalidzi zbudowali bibliotekę, którą starożytni pisarze ustąpili miejsca jedynie Aleksandrii. Plutarch, pisząc wieki później, twierdził, że znajdowało się w niej 200 000 zwojów, co należy traktować raczej jako starożytną plotkę niż inwentarz. Rywalizacja z Egiptem doprowadziła do powstania słynnej historii. Starożytni autorzy twierdzą, że gdy eksport papirusu został wstrzymany, Pergamon udoskonalił pisanie na specjalnie przygotowanej skórze zwierzęcej. Materiał ten przyjął nazwę miasta, pergamena po łacinie, a pergamin po angielsku. Jakkolwiek upiększana byłaby ta historia, słowo to jest prawdziwe i należy do ciebie do dziś.

Biblioteka stała obok sanktuarium Ateny i możesz przejść przez jej fundamenty. Szukaj rzędów otworów i nisz w ocalałej ścianie, w których mogły być zakotwiczone drewniane regały. Księgi również miały dramatyczne zakończenie. Plutarch odnotowuje, że Marek Antoniusz podarował całą kolekcję Kleopatrze, jako dar na uzupełnienie biblioteki Aleksandrii. Prawda czy nie, historia pokazuje, ile warte były te zwoje. Całe królestwa obsypywały się nawzajem książkami.

Teraz znajdź teatr i powoli do niego podejdź. Wykuty w zboczu wzgórza pod tarasami, opada pod kątem, który bardziej przypomina klif niż schody, z miejscami siedzącymi dla około dziesięciu tysięcy osób. Jest to jeden z najbardziej stromych teatrów, jakie przetrwały w starożytności. Zejdź ostrożnie, jeśli spróbujesz schodów, trzymając się poręczy tam, gdzie jest. Ze sceny daleko w dole, najwyższe rzędy zdają się wisieć w powietrzu. Z każdego miejsca, nawet najwyższego, rozciągał się widok na równinę.

Na jednym z tarasów znajdował się Wielki Ołtarz Pergamonu, zbudowany w II wieku p.n.e. i otoczony marmurowym fryzem przedstawiającym bogów walczących z olbrzymami, rzeźbionym z ruchem i gwałtownością, które wciąż zadziwiają zwiedzających. Fryzu tutaj nie zobaczysz. Niemiecki inżynier Carl Humann rozpoczął jego wykopaliska w 1878 roku, a rzeźby trafiły do Berlina, gdzie ostatecznie nazwano ich imieniem muzeum. Na samym wzgórzu zachował się szeroki, schodkowy fundament ołtarza, a obok niego rośnie sosna. Stań na platformie i odbuduj resztę w myślach.

Białe kolumny wieńczące szczyt należą do Świątyni Trajana, dobudowanej za panowania Rzymu i poświęconej cesarzom czczonym jako bogowie. Świątynia stoi na ogromnym sztucznym tarasie podtrzymywanym przez sklepione komnaty – dzieło inżynierii równie imponujące, co marmur nad nią. Archeolodzy odbudowali część kolumnady w XX wieku. Z jej platformy roztacza się najlepszy widok na akropol, a teatr opada u stóp.

Rzym zdobył to wszystko bez walki. W 133 r. p.n.e. ostatni król, Attalos III, zmarł bezpotomnie i w testamencie zapisał całe swoje królestwo Rzymowi. Zapis ten zdumiał współczesnych, a historycy wciąż spierają się o jego motywy. Królestwo stało się rzymską prowincją Azji, a Pergamon przez wieki pozostawał bogatym miastem prowincjonalnym. Niewiele imperiów kiedykolwiek zmieniło właściciela dzięki papierkowej robocie. To się stało.

Najsłynniejszy syn Pergamonu przyszedł na świat później. Galen, urodzony tutaj w 129 r. n.e., stał się najbardziej wpływowym lekarzem starożytności, lekarzem gladiatorów w swoim rodzinnym mieście, a później cesarzy w Rzymie. Jego pisma zdominowały medycynę europejską i bliskowschodnią przez ponad tysiąc lat. Szkolił się w Asklepionie, sanktuarium uzdrawiania na równinie poniżej, gdzie leczenie łączyło kąpiele, odpoczynek, ćwiczenia i interpretację snów. Jego kolumnadowe ruiny można zwiedzać oddzielnie po zejściu na dół.

Szczyt wzgórza miał problem z wodą, a rozwiązanie wciąż zadziwia inżynierów. Hellenistyczni budowniczowie poprowadzili rurociąg z gór oddalonych o wiele kilometrów na północ, a jego ostatni odcinek działał jak syfon ciśnieniowy, tłocząc wodę do cytadeli przez uszczelnione rury. Nie było pomp, tylko grawitacja i ciśnienie, zarządzane za pomocą matematyki z II wieku p.n.e. Podczas spaceru pamiętaj, że każda fontanna, łaźnia i ogród tutaj biegły tą ukrytą linią.

W 2014 roku UNESCO wpisało Pergamon i jego wielowarstwowy krajobraz na Listę Światowego Dziedzictwa. Warstwy są stąd łatwe do odczytania. Pod akropolem stoi Czerwona Sala, rozległy ceglany kompleks świątynny z czasów rzymskich, później przekształcony w kościół. Osmańskie minarety wznoszą się pośród współczesnych dachów Bergamy. Kolejka linowa sunie po zboczu, na które mogłeś się wspiąć. Dwadzieścia dwa wieki miasta, ułożone w jednym widoku.

Znajdź cichy blok marmuru i usiądź na chwilę, zanim wyjdziesz. Wiatr tutaj nigdy tak naprawdę nie ustaje. Przecinał ten grzbiet, gdy biblioteka była pełna, gdy ołtarz dymił, gdy ostatni król podpisał swój dziwny testament. Poniżej, po równinie poruszają się traktory, a miasto kontynuuje swoje popołudnie. Królestwa okazują się tymczasowe. Wysokość, światło i wiatr były stałą kolekcją przez cały czas.