माउंट नेमरुट

ऑगस्ट महिन्यातही शिखरावर थंडी असते. चढाईचा शेवटचा टप्पा भुसभुशीत खडीवरून जातो आणि प्रत्येक पावलाचा कोरडा खडखडाट होतो. तुमचा श्वास कोंडतो — शिखर २,००० मीटरपेक्षा उंच आहे आणि हवा विरळ आहे. मग वाट वळते आणि तुम्ही जमिनीवर ठेवलेल्या दगडी डोक्यांमध्ये उभे असता, त्यातील प्रत्येक डोके तुमच्यापेक्षा उंच आहे. वारा थेट डोंगररांगेवरून वाहतो. इथे काहीही उगवत नाही. सर्व दिशांना फक्त चूर्ण केलेले फिकट रंगाचे खडक आहेत.

ही एक कबर आणि पवित्र स्थळ दोन्ही आहे. इसवी सन पूर्व पहिल्या शतकात, कोमाजीनच्या अँटिओकस नावाच्या राजाने हे बांधले होते. कोमाजीन हे पश्चिमेला रोमन जग आणि पूर्वेला पार्थियन जग यांच्यामध्ये वसलेले एक छोटे राज्य होते. ते कधीही एक मोठी शक्ती नव्हते. तथापि, अँटिओकसच्या मनात या विश्वातील स्वतःच्या स्थानाबद्दल एक खूप मोठी कल्पना होती आणि त्याने ती कल्पना एका पर्वताच्या शिखरावर साकारली.

मध्यभागी असलेला ढिगारा मानवनिर्मित आहे. कामगारांनी ते तुटलेल्या दगडांपासून बनवले, जे एका शंकूच्या आकारात रचले आहेत, ज्यामुळे नैसर्गिक शिखराच्या उंचीत अंदाजे पन्नास मीटरची भर पडते. त्याच्या खाली, जवळजवळ निश्चितपणे, दफन कक्ष आहे. जवळजवळ — कारण तो कधीही सापडला नाही. भुसभुशीत खडकांमुळे बोगदा खोदणे धोकादायक आहे आणि ते कोणत्याही उत्खननात घसरतात. ड्रिलिंग आणि रिमोट सेन्सिंगद्वारे प्रयत्न केले गेले आहेत. तो कक्ष, जर तिथे असेल तर, अजूनही बंद आहे.

टेकडीच्या दोन्ही बाजूंना दोन सज्जे आहेत, एक पूर्वेकडे आणि एक पश्चिमेकडे तोंड करून. प्रत्येकावर एकसारखीच रचना होती: अनेक मीटर उंच, बसलेल्या पाच आकृत्या, एका टोकाला सिंह आणि दुसऱ्या टोकाला गरुड. मृतदेह अजूनही त्यांच्या रांगेत आहेत. डोकी पडली आहेत — शतकानुशतके भूकंपांनी ती खाली पाडली — आणि आता ती मृतदेहांसमोर जमिनीवर विसावली आहेत. त्या अपघातामुळेच तुम्ही या चेहऱ्यांच्या डोळ्यात डोळे घालून पाहू शकता.

तिथे कोण बसले आहे ते पाहा. देवांना मुद्दाम दुहेरी दाखवले आहे. एकाचे नाव झ्यूस आणि ओरोमास्डेस असे एकत्र ठेवले आहे, ज्यात एका ग्रीक नावाला एका पर्शियन नावाशी जोडले आहे. दुसऱ्या एका मूर्तीत अपोलो, मिथ्रास, हेलिओस आणि हर्मिस यांना एकत्र दाखवले आहे. तिसऱ्या मूर्तीत हेराक्लेस, आर्टेग्नेस आणि एरेस यांचे मिश्रण आहे. त्यांच्या शेजारी स्वतः कोमाजीनची देवी बसलेली आहे आणि तिच्या शेजारी अँटिओकस. राजाने स्वतःला देवांच्या रांगेत, त्याच मापात, त्याच बाकावर बसवले.

सिंहासनांच्या पाठीमागे ग्रीक भाषेत एक मोठा शिलालेख आहे. हा अँटिओकसचा एक हुकूम आहे, ज्यात हे पवित्र स्थळ कसे चालवायचे हे नमूद केले आहे. त्यात उत्सवाच्या दिवसांची नावे, अर्पणांचे वर्णन आणि पुजाऱ्यांना त्यांची कर्तव्ये व पोशाखाबद्दल सूचना दिल्या आहेत. तसेच, जो कोणी या जागेचे नुकसान करेल त्याला शापही दिला आहे. भेट देण्यापूर्वी त्याचे भाषांतर वाचा. मग हे स्थळ अधिक अर्थपूर्ण वाटेल — हे एक अनामिक अवशेष नसून, एका विशिष्ट, अतिशय खास माणसाचा प्रकल्प आहे.

पश्चिम टेरेसवर एक शिला आहे, ज्याबद्दल तज्ञांमध्ये आजही मतभेद आहेत. त्यावर ताऱ्यांनी आच्छादलेला एक सिंह आणि त्याच्या पाठीवर तीन ग्रह दाखवले आहेत. विद्वान याला एक कुंडली मानतात, म्हणजेच एका विशिष्ट दिवशी आकाशाच्या एका विशिष्ट रचनेची नोंद. जर हा अर्थ बरोबर असेल, तर दगडात कोरलेल्या सर्वात जुन्या जिवंत ग्रीक कुंडलींपैकी ही एक आहे. ती कोणत्या दिवसाचे प्रतीक आहे यावर वाद आहे. राज्याभिषेक आणि पवित्र स्थळाची स्थापना यांसारख्या सूचनांचा यात समावेश आहे.

बहुतेक पर्यटक सूर्योदय किंवा सूर्यास्तासाठी येतात. प्रकाशापलीकडेही एक व्यावहारिक कारण आहे. पूर्वेकडील टेरेसवरून पहिला सूर्यप्रकाश थेट मूर्तींच्या चेहऱ्यांवर पडतो. पश्चिमेकडील टेरेसवरून शेवटचा. हे लक्षात घेऊनच मूर्तींची रचना करण्यात आली होती. जर तुम्हाला फक्त एकच निवडायची असेल, तर सूर्यास्ताचा विचार करा. तेव्हा चढाई अधिक उबदार असते, गर्दी सहसा कमी असते आणि तुम्ही अंधारात वर जाण्याऐवजी मावळत्या सूर्यप्रकाशात खाली उतरता.

हे स्थळ बऱ्याच काळासाठी बाह्य जगापासून जवळजवळ अज्ञातच होते. स्थानिक लोकांना तो डोंगर माहीत होता, पण त्याची कोणतीही व्यापक नोंद अस्तित्वात नव्हती. १८८१ मध्ये, कार्ल सेस्टर नावाच्या एका जर्मन अभियंत्याला, जो त्या प्रदेशात रस्त्यांच्या सर्वेक्षणाचे काम करत होता, एका शिखरावर मूर्ती असल्याची माहिती मिळाली. तो वर गेला आणि त्याला जे आढळले त्याचा त्याने अहवाल दिला. त्यानंतर पद्धतशीर सर्वेक्षण करण्यात आले, तरीही टेरेसचे नकाशे तयार करण्यासाठी अनेक पथकांना अनेक दशके वारंवार भेटी द्याव्या लागल्या. युनेस्कोने १९८७ मध्ये नेमरुटला जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समाविष्ट केले.

कॉमाजीनने या प्रदेशात इतरही खुणा सोडल्या आहेत. आर्सेमिया येथे एका शिल्पात अँटिओकस हेराक्लेसशी हस्तांदोलन करताना दाखवला आहे, आणि खडकात खोदलेल्या एका खोल विहिरीच्या बाजूला एक मोठा शिलालेख आहे. काराकुश येथे राजघराण्यातील स्त्रियांच्या दफनभूमीवर उभे स्तंभ आहेत. चेंदेरे येथील रोमन पूल आजही जवळच असलेल्या नदीवर उभा आहे. आदियामान प्रांतात एका दिवसात या सर्वांचा अनुभव घेता येतो आणि त्यांच्यामधील प्रवास हा देखील एक आनंददायी भाग आहे.

हे पुतळे चुनखडीचे आहेत आणि पर्वतामुळे त्यांच्यावर प्रतिकूल परिणाम होतो. भेगांमध्ये दव शिरते, पाणी गोठून प्रसरण पावते आणि पृष्ठभागाचे पापुद्रे निघून जातात. संवर्धन पथकांनी येथे अनेक वर्षे या मूर्तींची पुनर्रचना करण्याऐवजी दगड स्थिर करण्याचे काम केले आहे. शरीरावर पुन्हा डोकी लावल्यास ते प्रभावी दिसेल, परंतु त्यामुळे अधिक नुकसान होण्याचा धोका आहे आणि अशा तपशिलांचा अंदाज लावावा लागेल ज्यांची कोणीही पडताळणी करू शकत नाही. म्हणून ती मुंडकी जमिनीवरच राहतात, आणि त्यांना तिथेच ठेवण्यामागचा युक्तिवाद योग्य आहे.

इथे पोहोचण्यासाठी नियोजन करावे लागते. हा डोंगर आदियामान प्रांतात, समुद्रकिनाऱ्यापासून बऱ्याच अंतरावर आहे, आणि जवळची शहरे काहता व स्वतः आदियामान ही आहेत. शिखराच्या खाली असलेल्या वाहनतळापर्यंत मिनीबस जातात, आणि शेवटचा टप्पा पायीच पार करावा लागतो. बर्फामुळे रस्ता अनेक महिने बंद असतो, त्यामुळे हा हंगाम साधारणपणे वसंत ऋतूच्या अखेरीपासून शरद ऋतूच्या सुरुवातीपर्यंत असतो. निघण्यापूर्वी परिस्थिती तपासा. सपाट प्रदेशापेक्षा डोंगरमाथ्यावरील हवामान अधिक वेगाने बदलते.

ते राज्य फार काळ टिकले नाही. अँटिओकसच्या काही काळानंतरच कोमाजीन रोमन साम्राज्यात विलीन झाले आणि त्या पवित्र स्थळाची देखभाल बंद झाली. त्याने आपल्या हुकूमनाम्यात ज्या पुजाऱ्यांसाठी तरतूद केली होती, त्यांना पगार देणारे अखेरीस कोणीच उरले नाही. खूप दीर्घ कालावधीत भूकंपांनी उरलेले काम केले. विचित्र गोष्ट ही आहे की, त्या स्मारकाने तरीही त्याची इच्छा पूर्ण केली. ते राज्य जवळजवळ कोणालाच आठवत नाही, आणि बऱ्याच लोकांना ही मुंडकी माहीत आहेत.

खाली उतरण्यापूर्वी, गटापासून थोडे बाजूला व्हा आणि एका मुंडक्याकडे काही वेळ निरखून पाहा. डोळे विस्फारलेले आहेत, दाढी घट्ट, नियमित कुरळ्या बटांमध्ये कोरलेली आहे आणि वाऱ्यामुळे चेहऱ्यावर खड्डे पडले आहेत. हा चेहरा खालून, दुरून, लांबचा प्रवास करून आलेल्या लोकांना दिसावा म्हणून कोरला गेला होता. तुम्ही नुकताच तो प्रवास पूर्ण केला आहे. ज्या राजाने ही आज्ञा दिली होती, त्याला नेमक्या याच ठिकाणी आपली आठवण राहावी असे वाटत होते. येथे शांतपणे उभे राहून, तुम्ही त्याने सांगितलेलेच करत आहात.