Berg Nemrut

Het is koud op de top, zelfs in augustus. Het laatste deel van de klim gaat over los grind en elke stap maakt een droog, ratelend geluid. Je adem stokt – de top ligt boven de 2000 meter en de lucht is ijler. Dan buigt het pad af en sta je tussen stenen hoofden die op de grond zijn geplaatst, elk groter dan jij. De wind waait recht over de bergkam. Hier groeit niets. Er is alleen maar gebroken, bleke rots, in alle richtingen.

Dit is een graf en een heiligdom tegelijk. Een koning van Commagene, Antiochus I, liet het bouwen in de eerste eeuw voor Christus. Commagene was een klein koninkrijk, ingeklemd tussen de Romeinse wereld in het westen en de Parthische wereld in het oosten. Het was nooit een grootmacht. Antiochus koesterde echter een zeer groot idee over zijn eigen plaats in de wereldorde en hij plaatste dat idee op een bergtop.

De heuvel in het midden is kunstmatig. De heuvel is gebouwd van gebroken steen, opgestapeld tot een kegel die de natuurlijke piek zo'n vijftig meter hoger maakt. Daaronder ligt vrijwel zeker de grafkamer. Vrijwel zeker, want die is nog nooit gevonden. De losse stenen maken tunnelbouw gevaarlijk en glijden in elke opgraving. Er zijn pogingen gedaan met boren en met behulp van remote sensing. De kamer, als die er al is, blijft verzegeld.

Twee terrassen flankeren de heuvel, een naar het oosten en een naar het westen. Op elk terras stond dezelfde opstelling: vijf zittende figuren van enkele meters hoog, met een leeuw aan het ene uiteinde en een adelaar aan het andere. De lichamen staan nog steeds in hun rijen. De hoofden zijn eraf gevallen – aardbevingen hebben ze in de loop der eeuwen naar beneden gebracht – en liggen nu op de grond voor de lichamen. Dat toeval verklaart waarom je deze gezichten recht in de ogen kunt kijken.

Kijk eens wie daar zitten. De goden zijn opzettelijk dubbel afgebeeld. Eén van hen heet Zeus en Oromasdes samen, een combinatie van een Griekse en een Perzische naam. Een andere combineert Apollo, Mithras, Helios en Hermes in één figuur. Een derde versmelt Herakles met Artagnes en Ares. Naast hen zit de godin van Commagene zelf, en naast haar Antiochus. De koning plaatste zichzelf in zijn eigen rij goden, op dezelfde schaal, op dezelfde bank.

Op de rugleuningen van de tronen staat een lange inscriptie in het Grieks. Het is een decreet van Antiochus, waarin wordt vastgelegd hoe het heiligdom beheerd moest worden. Het noemt de feestdagen, beschrijft de offers en geeft de priesters instructies over hun plichten en kleding. Het vervloekt ook iedereen die de plek beschadigt. Lees een vertaling voordat u een bezoek brengt. De plek wordt dan veel duidelijker – geen anonieme ruïne, maar het project van één specifieke, zeer bijzondere man.

Op het westelijke terras bevindt zich een steenplaat waarover specialisten nog steeds discussiëren. Het toont een leeuw bedekt met sterren, en boven zijn rug drie planeten. Geleerden interpreteren het als een horoscoop, een weergave van een bepaalde hemelstand op een bepaalde dag. Als die interpretatie klopt, behoort het tot de oudste bewaard gebleven Griekse horoscopen die in steen zijn gebeiteld. Over welke dag het beeld markeert, bestaat discussie. Er wordt gesuggereerd dat het een kroning of de stichting van het heiligdom voorstelt.

De meeste bezoekers komen voor zonsopgang of zonsondergang. Daar is een praktische reden voor, los van het licht. Het oostelijke terras vangt de eerste zonnestralen rechtstreeks op de gezichten. Het westelijke terras vangt de laatste. De beelden zijn met dat in gedachten opgesteld. Als u maar één dag kunt kiezen, overweeg dan zonsondergang. De klim is dan warmer, het is meestal minder druk en u loopt naar beneden in het schemerlicht in plaats van omhoog in het donker.

De plek was lange tijd vrijwel ontoegankelijk voor de buitenwereld. De lokale bevolking kende de berg wel, maar er bestond geen bredere documentatie. In 1881 hoorde een Duitse ingenieur genaamd Karl Sester, die in de regio wegenonderzoek deed, over beelden op een bergtop. Hij beklom de berg en rapporteerde zijn bevindingen. Er volgde een systematisch onderzoek, hoewel het in kaart brengen van de terrassen tientallen jaren duurde en verschillende teams de berg meerdere keren bezochten. UNESCO heeft Nemrut in 1987 op de Werelderfgoedlijst geplaatst.

Commagene heeft in deze regio nog andere sporen nagelaten. In Arsameia toont een reliëf Antiochus die Herakles de hand schudt, en een lange inscriptie loopt langs een diepe schacht die in de rots is uitgehouwen. In Karakuş wordt een grafheuvel voor koninklijke vrouwen gemarkeerd door staande zuilen. De Romeinse brug bij Cendere overspant nog steeds de rivier in de buurt. Een hele dag in de provincie Adıyaman is voldoende om ze allemaal te bezoeken, en de autorit ertussen is al een belevenis op zich.

De beelden zijn gemaakt van kalksteen en de bergen hebben een zware tol geëist. Vorst dringt door in de spleten, water bevriest en zet uit, en de oppervlakken brokkelen af. Restauratieteams werken hier al jaren aan het stabiliseren van de stenen in plaats van de figuren opnieuw samen te stellen. Het terugplaatsen van de hoofden op de lichamen zou indrukwekkend zijn, maar het zou het risico op verdere schade vergroten en het zou gebaseerd zijn op gissingen over details die niemand kan verifiëren. Daarom blijven de hoofden op de grond liggen, en het argument om ze daar te laten liggen is gegrond.

Een bezoek aan Nemrut vereist planning. De berg ligt in de provincie Adıyaman, ver van de kust, en de dichtstbijzijnde steden zijn Kâhta en Adıyaman zelf. Minibusjes rijden naar een parkeerplaats onder de top, en het laatste stuk moet te voet afgelegd worden. Sneeuw houdt de weg maandenlang gesloten, dus het seizoen loopt ruwweg van het late voorjaar tot het vroege najaar. Controleer de omstandigheden voordat u vertrekt. Het weer op de bergkam verandert sneller dan in de vlakte.

Het koninkrijk bestond niet lang. Commagene werd kort na Antiochus ingelijfd bij het Romeinse rijk en het heiligdom werd niet langer onderhouden. De priesters die hij in zijn decreet had voorzien, hadden uiteindelijk niemand meer om hen te betalen. Aardbevingen deden de rest, over een zeer lange periode. Het vreemde is dat het monument nog steeds deed wat hij voor ogen had. Bijna niemand herinnert zich het koninkrijk, maar heel veel mensen kennen deze hoofden.

Voordat u afdaalt, loop even weg van de groep en bekijk een hoofd een tijdje. De ogen zijn wijd open, de baard is in strakke, regelmatige krullen getekend en het oppervlak is door de wind gehavend. Dit gezicht werd uitgehouwen om van onderaf, van een afstand, te kunnen worden bekeken door mensen die een lange klim hadden gemaakt. U heeft die klim zojuist volbracht. De koning die dit beval, wilde op precies deze plek herdacht worden. Door hier rustig te staan, doet u wat hij van u gevraagd heeft.