Oude stad Amasya

Kom aan bij de rivier en stop daar eerst. De Yeşilırmak, de groene rivier, stroomt snel en troebel door het midden van de stad, onder lage stenen en ijzeren bruggen door. Een rij witte Ottomaanse huizen staat direct aan de oever, de houten bovenverdiepingen leunen op stutten boven het water. Daarachter rijst een steile rotswand op in het licht, en hoog in die rots zijn enorme, donkere deuropeningen uitgehouwen. Zwaluwen vliegen tussen de huizen en de klif door. Het hele tafereel past in één langzame draai van je hoofd.

Die deuropeningen zijn koninklijke graven. In de derde eeuw voor Christus werd deze stad, toen Amaseia geheten, de hoofdstad van Pontus, een koninkrijk dat Perzische voorouders vermengde met de Griekse cultuur. De eerste koningen werden hier begraven, in kamers die rechtstreeks in de klif waren uitgehouwen, omlijst door gebeeldhouwde gevels en bereikbaar via rotstrappen. Verschillende graven vormen de belangrijkste koninklijke groep boven de oude stad, met meer verspreid over de vallei. Hun bewoners zijn allang overleden. De architectuur van de macht is achtergebleven, in volle glorie.

Je kunt ze beklimmen. Een pad met trappen loopt vanaf de straatjes langs de rivier omhoog naar het terras van de graven, en de wandeling duurt een kwartier en is behoorlijk inspannend. Van dichtbij is de schaal indrukwekkend. De deuropeningen zijn veel hoger dan een mens. Rond sommige graven scheidt een uitgehouwen gang het monument van de rotswand, waardoor elk graf eruitziet als een vrijstaand blok in de klif. Na zonsondergang verlichten schijnwerpers de gevels in de nacht, en de gloed is vanaf elke brug in de stad zichtbaar.

Amasya bracht de man voort die de hele antieke wereld beschreef. De geograaf Strabo werd hier geboren rond 64 v.Chr., toen Pontus in handen van Rome viel. Zijn zeventiendelige Geografie, het meest complete geografische werk dat uit de oudheid bewaard is gebleven, beschrijft landen van Spanje tot India. Hij schreef ook over zijn geboortestad en prees de rivierkloof en het fort erboven. Een modern standbeeld van hem staat aan het water, met een globe in zijn hand die hij nooit heeft gezien, maar toch beschreef.

Boven de graven vormen de muren van kasteel Harşena de top van de bergkam. De rots werd in de oudheid versterkt en door elke opvolgende macht, achtereenvolgens de Romeinen, Byzantijnen en Ottomanen, gerestaureerd, omdat wie deze rots in handen had, de rivierweg door de bergen beheerste. De top bereiken vergt inspanning of een taxi, maar de beloning is het klassieke uitzicht. De rivier beneden, de stad die erlangs slingert en boomgaarden die de vallei in beide richtingen vullen.

Onder de Ottomanen had Amasya een bijzondere status. Het was een stad van prinsen. Jonge troonopvolgers werden hierheen gestuurd als provinciale gouverneurs, waar ze staatsmanschap leerden van hun mentoren voordat ze, mogelijk, sultan werden. De latere Bayezid II bestuurde Amasya meer dan twee decennia in de vijftiende eeuw. Deze regeling vulde de stad met paleizen, scholen en ambitieuze ambtenaren. De lokale bevolking zal je terecht vertellen dat dit kleine rivierstadje heeft bijgedragen aan de opleiding van de heersers van een imperium.

Die patronage heeft monumenten langs de oevers achtergelaten. Het moskeecomplex van Sultan Bayezid II, uit de jaren 1480, is het grootste. Het ligt op een door platanen beschaduwde binnenplaats vlakbij de rivier, met ernaast een medrese en een bibliotheek. Ook oudere gebouwen zijn bewaard gebleven. Een moskee uit de dertiende eeuw is beroemd om zijn spiraalvormig gebeeldhouwde minaret, en Seltsjoekse en Ilkhanidische heersers lieten scholen en graven achter in de stad. Het museum van Amasya verzamelt de losse vondsten, waaronder verschillende middeleeuwse mummies die onvoorbereide bezoekers verrassen.

Het favoriete verhaal van de stad is een liefdesverhaal. Ferhat, een begaafde ambachtsman, was verliefd op Şirin, een prinses. Om haar te winnen, zo luidt de overlevering, kreeg hij de opdracht om met zijn eigen handen een waterkanaal door de berg te graven. Toen hij bijna klaar was, bereikte hem een vals bericht van Şirins dood, waarna hij van verdriet op de rots stierf. Een oud waterkanaal op de heuvel draagt vandaag de dag zijn naam. Beschouw het als een legende, die hier al eeuwenlang wordt verteld en waar nog steeds snoep en souvenirs worden verkocht.

Ook de moderne geschiedenis maakte hier een tussenstop. In juni 1919 ontmoette Mustafa Kemal, later bekend als Atatürk, zijn collega-officieren in Amasya en vaardigde de Amasya-circulaire uit, een document waarin werd verklaard dat de onafhankelijkheid van het land in gevaar was en waarin werd opgeroepen tot een nationaal congres. Historici beschouwen dit als de eerste geschreven stap in de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog. De stad bewaart de herinnering eraan zorgvuldig, met monumenten en een gereconstrueerde vergaderzaal. Een rustig rivierstadje, tweemaal een scharnierpunt in de geschiedenis.

Wandel door het Yalıboyu-straatje achter de huizen aan de rivier. Dit zijn de karakteristieke gebouwen van de stad: vakwerk, witgekalkt, met de bovenverdiepingen die uitkragen boven het water. Verschillende zijn gerestaureerd en omgebouwd tot musea, cafés en pensions. Een negentiende-eeuws herenhuis, de Hazeranlar Konağı, is ingericht als een huis uit die tijd en laat zien hoe een welgestelde familie haar kamers inrichtte. Vanaf de overkant verdubbelt de hele rij huizen zich op rustige avonden in de rivier, huizen boven en huizen beneden.

Amasya reist ook voort op een appel. Een kleine, zoete, roodschillige appelsoort draagt de naam van de stad door heel Turkije, en boomgaarden vullen de vallei buiten het centrum. De herfst is hun seizoen, wanneer marktkramen ze in piramides uitstallen. De vallei heeft de stad al heel lang van voedsel voorzien. Oude schrijvers prezen al de vruchten van deze kloof, en de irrigatiekanalen die door de boomgaarden lopen, hebben middeleeuwse en nog oudere wortels.

Eindig op een brug terwijl het licht invalt. De rivier stroomt onder je door, de huizen leunen tegen hun weerspiegeling en de gevels van de graven vangen de laatste lichtstralen hoog op de klif. De oproep tot gebed rolt van de rotswand en verdubbelt zich, één stem vanuit de minaretten en één vanuit de berg. Koningen, prinsen, geografen en geliefden stonden allemaal aan de oevers van ditzelfde groene water. Vanavond heeft de stad jou, even, aan die lijst toegevoegd.