Göbekli Tepe

Laten we beginnen met de wind. Göbekli Tepe ligt op een kalkstenen heuvelrug boven een uitgestrekte vlakte, en vrijwel niets verstoort de lucht. Een modern dak bedekt nu de opgraving, en de wind beweegt er in een langzaam, gestaag ritme tegenaan. Onder je, vanaf het pad, opent de grond zich in cirkels van staande stenen. De kalksteen is licht goudkleurig en in de volle zon lijkt hij bijna wit. Wanneer een wolk voorbijtrekt, worden de schaduwen in de uitgehouwen lijnen dieper en worden de dieren op de pilaren veel beter zichtbaar.

Deze cirkels zijn ongeveer 11.000 jaar oud. Dat getal is de moeite waard om even bij stil te staan. De mensen die deze pilaren uithakten en oprichtten, hadden geen aardewerk, geen metalen gereedschap, geen schrift en geen wiel. Landbouw stond in deze regio nog in de kinderschoenen. Ze bewerkten kalksteen met stenen. De site is duizenden jaren ouder dan de piramides van Egypte en ongeveer even oud als Stonehenge. Archeologen hadden lange tijd niet verwacht dat bouwers uit deze periode iets van deze omvang zouden ondernemen.

De pilaren hebben een T-vorm. Elk van deze palen heeft een lange, rechtopstaande schacht met een breed, plat blok bovenaan. De grootste staan enkele meters hoog. Twee ervan staan in het midden van elke omheining, tegenover elkaar, met kleinere pilaren in een omringende muur. Bekijk het middelste paar eens goed. Veel ervan hebben armen die langs hun zij lopen, met de handen die elkaar aan de voorkant raken, boven een gebeeldhouwde riem. Dit zijn niet zomaar palen. Het zijn gestileerde menselijke of mensachtige figuren.

De beeldhouwwerken zijn de reden dat mensen langer bleven dan gepland. Vossen met zichtbare tanden. Slangen in rijen, met de kop naar beneden. Wilde zwijnen, kraanvogels, schorpioenen, gieren, eenden. Sommige zijn in laag reliëf uitgehouwen, waardoor het dier iets boven het oppervlak uitsteekt. Andere zijn volledig driedimensionaal uitgehouwen en lijken langs de steen naar beneden te klimmen. De selectie is veelzeggend. Dit zijn meestal gevaarlijke of aaseters, niet de dieren die een jager op zijn avondmaal zou willen hebben.

Hier is een detail dat de meeste bezoekers verrast. Landmeters bereikten deze heuvel al tientallen jaren voordat de opgravingen begonnen. Tijdens een onderzoek in de jaren zestig werden de afgebroken toppen van de pilaren opgemerkt en geïnterpreteerd als grafstenen uit een veel latere periode. De heuvel werd afgeschreven. De Duitse archeoloog Klaus Schmidt pakte dat oude archief er weer bij, bezocht de locatie in de jaren negentig en herkende wat de steen werkelijk was. Hij leidde het onderzoek hier tot zijn dood in 2014.

De tweede verrassing is dat de omheiningen werden bedekt. Niet door een aardverschuiving of overstroming, maar door mensen. Op een gegeven moment vulden de bouwers de cirkels met puin, steenslag en dierenbotten, vulden de ruimte compact op en bedekten de hele structuur. Vervolgens bouwden ze er in sommige gevallen nog eens bovenop. Dit verklaart waarom de gravures zo goed bewaard zijn gebleven. Sediment beschermde ze duizenden jaren lang tegen vorst, regen en plunderaars. Niemand weet met zekerheid waarom de begraving plaatsvond.

Jarenlang was de gangbare interpretatie dat dit een verzamelplaats was zonder vaste bevolking. Archeologen vonden geen duidelijke gewone huizen, geen haardvuren zoals gebruikelijk en geen duidelijke waterbron op de heuveltop. Die conclusie is sindsdien herzien. Recenter onderzoek heeft bewijs gevonden voor een vorm van nederzetting, waaronder cisternen uitgehouwen in de rotsbodem. Over het precieze beeld wordt nog steeds gediscussieerd, wat een normale en gezonde situatie is voor een opgravingslocatie.

De vindplaats heeft de manier waarop onderzoekers over het begin van de landbouw praten, veranderd. De oudere aanname ging in één richting: mensen vestigen zich, ze verbouwen gewassen, ze produceren een overschot en pas daarna bouwen ze monumenten. Göbekli Tepe suggereert dat de volgorde minder overzichtelijk kan zijn. Grote aantallen mensen waren georganiseerd om hier zware stenen te delven, te vervoeren en te tillen voordat de landbouw in de regio zich vestigde. Het voeden van zo'n grote groep arbeiders kan op zichzelf al de verschuiving naar de landbouw hebben bevorderd.

Loop langs de randen van het plateau en je kunt de steengroeven vinden. Onvoltooide pilaren liggen nog steeds waar ze werden uitgehouwen, aan één kant vastgehecht aan de rotsbodem. Een van de pilaren is veel groter dan welke pilaar dan ook die ooit op deze plek is opgericht, en deze werd verlaten voordat hij werd blootgelegd. Je kunt de snijsporen eromheen zien. Naast een onafgewerkt stuk staan geeft een duidelijker beeld van de arbeid die erin is gestoken dan een voltooid bouwwerk.

Göbekli Tepe is niet de enige. Archeologen die in dit deel van de provincie Şanlıurfa werken, hebben een hele groep verwante vindplaatsen uit dezelfde periode geïdentificeerd. Het onderzoeksprogramma dat deze omvat, heet Taş Tepeler, wat 'Stenen Heuvels' betekent. Karahantepe is de bekendste van de andere, en daar zijn opmerkelijke mensfiguren uit de rots gehouwen. Wat eerst een enkele, buitengewone vindplaats leek, blijkt deel uit te maken van een netwerk. Deze herdefiniëring vond de afgelopen jaren plaats.

UNESCO heeft Göbekli Tepe in 2018 toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst. Een permanente overkapping beschermt de belangrijkste opgravingsgebieden nu tegen regen en zon, en verhoogde loopbruggen houden bezoekers van de archeologische vindplaatsen af. Şanlıurfa ligt op korte rijafstand en het archeologisch museum daar bewaart materiaal van de vindplaats en de omliggende regio. Het is aan te raden om het museum en de heuvel op dezelfde dag te bezoeken. De kleine vondsten verklaren de grote stenen, en de grote stenen verklaren de kleine vondsten.

De werktuigen zijn het overwegen waard. Er was hier geen metaal. Arbeiders bewerkten hard kalksteen met behulp van nog hardere stenen – vuursteen en ander hard gesteente – die ze sloegen, slijpten en teruglegden zodra de randen bot werden. Archeologen hebben grote aantallen van deze werktuigen rond de omheiningen gevonden. Elke pilaar vertegenwoordigt een enorme hoeveelheid uren repetitief, zorgvuldig werk, verricht door mensen die nog steeds elke dag voedsel moesten zoeken.

Niemand weet precies wat er binnen de cirkels gebeurde. Er zijn geen schriftelijke bronnen uit deze periode, omdat er toen nog nergens geschreven werd. De interpretaties variëren van religieuze ceremonies tot feesten, en van begrafenisrituelen tot ontmoetingen tussen verspreide groepen. Archeologen hebben grote hoeveelheden dierenbotten gevonden, en grote stenen vaten die mogelijk werden gebruikt voor het fermenteren van een graandrank. Daarnaast vereist eerlijkheid dat je toegeeft hoeveel er nog steeds giswerk is.

Voordat je vertrekt, zoek een plek op het pad waar je een van de centrale pilaren goed kunt zien. Kijk naar de handen die aan de voorkant zijn uitgehouwen, de vingers raken elkaar bijna aan. Iemand heeft die met een stenen werktuig gevormd, dicht bij het oppervlak, waarschijnlijk heel lang. Ze dachten niet aan jou. Ze dachten aan het beeld, en aan wie er ook maar zou staan. De vlakte beneden is veranderd. De wind niet. En de handen in de steen ook niet.