Göbekli Tepe

Zacznijmy od wiatru. Göbekli Tepe leży na wapiennym grzbiecie nad rozległą równiną i prawie nic nie zakłóca powietrza. Wykopaliska przykrywa współczesny dach, a wiatr wieje pod nim w powolnym, jednostajnym rytmie. Pod tobą, od strony chodnika, ziemia otwiera się na kręgi z kamieni. Wapień ma bladozłoty kolor, a w pełnym słońcu wygląda niemal jak biały. Gdy przechodzi chmura, cienie na rzeźbionych liniach pogłębiają się, a zwierzęta na filarach stają się znacznie łatwiejsze do zobaczenia.

Te kręgi mają około 11 000 lat. Warto się nad tą liczbą zastanowić. Ludzie, którzy wykuwali i stawiali te filary, nie mieli ceramiki, metalowych narzędzi, pisma ani koła. Rolnictwo dopiero zaczynało w tym regionie. Obrabiali wapień kamieniem. Stanowisko jest starsze o kilka tysięcy lat od piramid w Egipcie i o podobną wartość od Stonehenge. Przez długi czas archeolodzy nie spodziewali się, że budowniczowie z tego okresu podejmą się czegokolwiek na taką skalę.

Kolumny mają kształt litery T. Każda z nich ma długi, pionowy trzon z szerokim, płaskim blokiem u góry. Największe mają kilka metrów wysokości. Dwa z nich stoją pośrodku każdego wybiegu, zwrócone do siebie twarzami, a mniejsze kolumny są osadzone w otaczającym je murze. Przyjrzyj się uważnie centralnej parze. Wiele z nich nosi ramiona opadające po bokach, z dłońmi złączonymi z przodu, nad rzeźbionym pasem. To nie są zwykłe słupy. To stylizowane postacie ludzkie lub przypominające ludzi.

Rzeźby sprawiają, że ludzie zostają tu dłużej, niż planowali. Lisy z widocznymi zębami. Węże ustawione w rzędach, z głowami skierowanymi w dół. Dziki, żurawie, skorpiony, sępy, kaczki. Niektóre są wyrzeźbione w formie płaskorzeźby, dzięki czemu zwierzę wystaje nieco ponad powierzchnię. Inne są wyrzeźbione w całości w formie okrągłej i sprawiają wrażenie, jakby schodziło z kamienia. Wybór jest wymowny. Są to głównie zwierzęta niebezpieczne lub padlinożerne, a nie takie, które myśliwy chciałby zjeść na obiad.

Oto szczegół, który zaskakuje większość zwiedzających. Geodeci dotarli na to wzgórze dziesiątki lat przed rozpoczęciem wykopalisk. Podczas badań przeprowadzonych w latach 60. XX wieku odkryto złamane szczyty filarów i zinterpretowano je jako nagrobki z dużo późniejszego okresu. Kopiec został uznany za nieistniejący. Niemiecki archeolog Klaus Schmidt powrócił do tych starych zapisów, przybył na miejsce w latach 90. XX wieku i rozpoznał, czym właściwie był ten kamień. Kierował pracami aż do swojej śmierci w 2014 roku.

Drugim zaskoczeniem jest to, że ogrodzenia zostały zasypane. Nie przez osuwisko ani powódź – przez ludzi. W pewnym momencie budowniczowie wypełnili kręgi gruzem, odłamkami kamieni i kośćmi zwierzęcymi, szczelnie zagęścili przestrzeń i przykryli całą konstrukcję. Następnie, w niektórych przypadkach, ponownie ją zabudowali. To dlatego rzeźby przetrwały w tak dobrym stanie. Osad chronił je przed mrozem, deszczem i grabieżcami przez tysiące lat. Nikt nie wie na pewno, dlaczego dokonano tego pochówku.

Przez lata standardowa interpretacja głosiła, że było to miejsce spotkań bez stałej ludności. Prace wykopaliskowe nie ujawniły żadnych wyraźnych, zwykłych domów, palenisk domowych ani oczywistego źródła wody na szczycie wzgórza. Od tego czasu interpretacja ta została zrewidowana. Nowsze prace ujawniły dowody wskazujące na jakąś formę osadnictwa, w tym cysterny wykute w podłożu skalnym. Obraz ten jest wciąż przedmiotem sporów, co jest normalnym i zdrowym stanem dla stanowiska objętego aktywnymi wykopaliskami.

Stanowisko zmieniło sposób, w jaki badacze mówią o początkach rolnictwa. Wcześniejsze założenie było jednostronne: ludzie osiedlali się, uprawiali ziemię, produkowali nadwyżki, a dopiero potem budowali pomniki. Göbekli Tepe sugeruje, że kolejność może być mniej uporządkowana. Duża liczba ludzi była zorganizowana do wydobywania, transportu i wydobywania ciężkiego kamienia, zanim w regionie rozwinęło się rolnictwo. Wyżywienie tak licznej załogi robotniczej mogło samo w sobie przyspieszyć przejście w kierunku rolnictwa.

Przechodząc krawędziami płaskowyżu, można znaleźć kamieniołomy. Niedokończone filary wciąż leżą tam, gdzie były wykuwane, przymocowane z jednej strony do podłoża skalnego. Jeden z nich jest znacznie większy niż jakikolwiek filar kiedykolwiek wzniesiony w tym miejscu i został opuszczony, zanim został uwolniony. Wokół niego widać ślady cięć. Stojąc obok niedokończonego elementu, można wyraźniej poczuć pracę włożoną w wykopaliska niż w przypadku każdego ukończonego ogrodzenia.

Göbekli Tepe nie jest odosobniony. Archeolodzy pracujący w tej części prowincji Şanlıurfa zidentyfikowali całą grupę powiązanych stanowisk z tego samego okresu. Program badawczy, który je obejmuje, nosi nazwę Taş Tepeler, co oznacza Kamienne Wzgórza. Karahantepe jest najbardziej znanym z pozostałych i odkryto tam niezwykłe ludzkie figury wyrzeźbione w skale. To, co wyglądało na pojedyncze, niezwykłe stanowisko, okazało się częścią sieci. Ta reorganizacja nastąpiła w ciągu ostatnich kilku lat.

UNESCO wpisało Göbekli Tepe na Listę Światowego Dziedzictwa w 2018 roku. Stałe schronienie chroni obecnie główne obszary wykopalisk przed deszczem i słońcem, a podniesione chodniki uniemożliwiają zwiedzającym dostęp do stanowisk archeologicznych. Şanlıurfa leży niedaleko, a tamtejsze muzeum archeologiczne przechowuje materiały z tego miejsca i z całego regionu. Zwiedzenie muzeum i wzgórza tego samego dnia jest pomocne. Drobne znaleziska wyjaśniają znaczenie dużych kamieni, a duże kamienie wyjaśniają znaczenie małych znalezisk.

Warto zastanowić się nad narzędziami. Nie było tu metalu. Robotnicy kształtowali twardy wapień za pomocą twardszego kamienia – krzemienia i innych twardych skał – uderzając, szlifując i wymieniając go, gdy krawędzie się stępiały. Archeolodzy odnaleźli wiele takich narzędzi wokół ogrodzeń. Każdy filar reprezentuje ogromną liczbę godzin powtarzalnej, starannej pracy, wykonywanej przez ludzi, którzy wciąż musieli codziennie zdobywać pożywienie.

Nikt dokładnie nie wie, co działo się wewnątrz kręgów. Nie ma żadnych pisemnych zapisów z tego okresu, ponieważ pismo jeszcze nigdzie nie istniało. Interpretacje wahają się od ceremonii religijnych po uczty, od obrzędów pogrzebowych po spotkania rozproszonych grup. Archeolodzy odnaleźli duże ilości kości zwierzęcych i duże kamienne kadzie, które mogły służyć do fermentacji napoju zbożowego. Poza tym, uczciwość wymaga przyznania, jak wiele wciąż pozostaje w sferze domysłów.

Zanim wyjdziesz, znajdź miejsce na ścieżce, z którego wyraźnie widać jeden centralny filar. Spójrz na wyrzeźbione na jego froncie dłonie, palce niemal się stykające. Ktoś kształtował je kamiennym narzędziem, pracując blisko powierzchni, prawdopodobnie przez bardzo długi czas. Nie myśleli o tobie. Myśleli o postaci i o tym, kto jeszcze tu stanie. Równina poniżej się zmieniła. Wiatr się nie zmienił. Podobnie dłonie na kamieniu.