Harran

Pierwszą rzeczą, którą zauważasz, jest upał, a potem płaskość. Równina rozciąga się w każdym kierunku, niemal bez śladu wzroku. Suchy wiatr niesie drobny pył po ziemi, który osiada na twoich ramionach. Następnie schylasz się przez niskie wejście do kopuły z mułowej cegły, a temperatura natychmiast spada. Pachnie słomą, ziemią i chłodną gliną. Na zewnątrz jest oślepiająco biało. W środku jest ciemno, cicho i o kilka stopni chłodniej.

To są domy z kopułami, które ludzie przyjeżdżają do Harranu, żeby je zobaczyć. Każdy z nich to stożek z mułowej cegły, ułożony w pierścienie, które stopniowo się zwężają, aż do zamknięcia u góry. W dachu nie ma drewna, ponieważ drewno zawsze było tu rzadkością. Mały otwór na szczycie pozwala uciec gorącemu powietrzu. Rodziny łączyły kilka stożków drzwiami, tworząc dom. Kształt jest praktyczny, a nie dekoracyjny – chroni przed rzadkimi ulewnymi deszczami i słońcem.

Uważaj na to, na co patrzysz. Metoda budowy jest tu bardzo stara, ale kopuły, które stoją do dziś, nie są starożytnymi zabytkami. Większość z nich została wzniesiona i odbudowana w ciągu ostatnich kilku pokoleń, często z cegły odzyskanej ze starszych ruin na tym terenie. Wiele rodzin przeprowadziło się później do pobliskich betonowych domów i teraz wykorzystuje stożki jako magazyny. Kilka z nich ustawiono dla zwiedzających, z dywanami, niskimi poduszkami i herbatą. Zapytaj, zanim sfotografujesz czyjś dom.

Wychodząc z domów, zobaczysz ruiny. Zobaczysz poszarpane linie murów miejskich, bramę i niskie wzniesienie kopca osadniczego, gdzie tysiące lat budowy utworzyły wzgórze. Fragmenty cegieł i ceramiki leżą luźno w ziemi. Przez bardzo długi czas było to prawdziwe miasto, położone na szlaku między wybrzeżem Morza Śródziemnego a Mezopotamią. Karawany zatrzymywały się tu ze względu na wodę i zakrzywioną drogę.

Sława Harranu w starożytnym świecie pochodziła z jego księżyca. W mieście znajdowała się wielka świątynia boga księżyca, zwanego Sinem w mezopotamskich kronikach. Pisali o niej królowie asyryjscy. Przybywali tu pielgrzymi i władcy. W VI wieku p.n.e. ostatni król Babilonu odbudował świątynię, a jego matka służyła tu temu samemu bogu przez dziesięciolecia. Przez setki lat ta pylista równina była jednym z głównych miejsc kultu starożytnego Bliskiego Wschodu.

Miasto było również świadkiem upadku imperium. Po upadku asyryjskiej stolicy, ostatnie siły asyryjskie przegrupowały się w Harranie i w 609 roku p.n.e. stanęły tu ostatecznie. Później miejsce to przechodziło z rąk do rąk. Znajdowało się pod panowaniem Babilończyków, Persów, Greków, Rzymian, Bizantyjczyków, Arabów i Turków. W pobliżu poniósł klęskę rzymski cesarz w jednej z największych klęsk militarnych Rzymu. Stojąc na tym cichym polu, ta historia wydaje się nieprawdopodobna – i o to właśnie chodzi.

Coś niezwykłego przetrwało tutaj. Długo po tym, jak region stał się chrześcijański, a następnie muzułmański, społeczność w Harranie zachowała swoje dawne wierzenia, w tym wiarę w planety i księżyc. Byli znani jako Sabianie z Harranu. Ich uczeni byli poważnymi astronomami i matematykami. Jeden z nich, urodzony w tym mieście w IX wieku, przetłumaczył greckie dzieła naukowe na język arabski i stworzył oryginalne prace z zakresu geometrii i teorii liczb. Idee z tej równiny zawędrowały bardzo daleko.

Najwyższym obiektem na tym terenie jest kwadratowy minaret, stojący samotnie nad zburzonymi murami. Należał do meczetu kongregacyjnego w Harranie, zbudowanego w VIII wieku za panowania Umajjadów, kiedy kalif przeniósł swoją siedzibę do tego miasta. Zachowało się wystarczająco dużo elementów, aby odczytać plan — szeroki dziedziniec, arkady, zdobiona fasada z ostrołukowymi łukami. Spójrz na rzeźbione kamienne mury w pobliżu ziemi. Detale są drobniejsze, niż można by się spodziewać po tak zrujnowanym budynku.

W południowo-wschodnim narożniku murów stoi zamek. To ciężka, ciemna ruina z okrągłymi i wielobocznymi wieżami, budowana i przebudowywana na przestrzeni wieków średniowiecza. Z daleka wieże wyglądają na solidne. Z bliska widać warstwy napraw, z różnymi kamieniami i cegłami użytymi na różnych wysokościach. Uważaj, gdzie stąpasz, bo wszędzie są luźne kamienie i otwarte uskoki, a poręczy jest bardzo mało.

Harran nosi również nazwę religijną. W Księdze Rodzaju rodzina Abrahama opuszcza Ur i osiedla się w miejscu zwanym Haran, a Abraham później stamtąd odchodzi. Tradycja żydowska, chrześcijańska i muzułmańska łączy tę historię z tym miejscem. Wielu turystów przyjeżdża właśnie z tego powodu. To tradycja, a nie archeologia – żadne wykopaliska nie mogą tego potwierdzić. Wyjaśnia to jednak autobusy i wyjaśnia, dlaczego ta mała wioska na gorącej równinie znajduje się na tak wielu trasach.

Żyjąca wioska wokół ruin również zasługuje na uwagę. Większość rodzin mówi tu w domu po arabsku, słychać też turecki i kurdyjski. Wieczorami owce przechadzają się po ściernisku. Odkąd do tej równiny dotarły duże kanały irygacyjne, bawełna i kukurydza rosną teraz na polach, które za życia były suchymi gruntami rolnymi. Zielone prostokąty sąsiadują z nagimi, brązowymi. Zmiany w tym krajobrazie w ciągu ostatnich dekad były szybsze niż cokolwiek w ciągu ostatniego tysiąca lat.

Zatrzymaj się na chwilę, zanim wyjdziesz, najlepiej w cieniu jednego ze stożków. Połóż dłoń na mułowej cegle. Jest ciepła, chropowata i lekko miękka pod palcami. Posłuchaj – wiatru, psa, odległego traktora, dzieci. Świątynia księżyca zniknęła, przyczepy kempingowe zniknęły, astronomowie zniknęli. Została tylko równina, kilka kopuł, rozbity minaret i to szczególne suche powietrze, którym teraz oddychasz.