Harran

Het eerste wat opvalt is de hitte, en dan de vlakheid. De vlakte strekt zich in alle richtingen uit, zonder dat er iets je blik afleidt. Een droge wind voert fijn stof over de grond, dat zich op je armen nestelt. Dan kruip je door een lage deuropening een lemen koepel binnen, en de temperatuur daalt onmiddellijk. Het ruikt naar stro, aarde en koele klei. Buiten is het stralend wit. Binnen is het schemerig, stil en een paar graden koeler.

Dit zijn de koepelhuizen die mensen in Harran komen bewonderen. Elk huis is een kegel van lemen stenen, in ringen gelegd die naar binnen toe trapsgewijs sluiten. Er zit geen hout in het dak, omdat hout hier altijd schaars is geweest. Een klein gat in de top laat de warme lucht ontsnappen. Families verbonden meerdere kegels met deuropeningen om een huis te bouwen. De vorm is praktisch, niet decoratief – het voert de zeldzame zware regen af en houdt de zon buiten.

Wees voorzichtig met wat je bekijkt. De bouwmethoden hier zijn erg oud, maar de koepels die er nu staan, zijn geen antieke monumenten. De meeste huizen zijn in de afgelopen generaties gebouwd en herbouwd, vaak met bakstenen die hergebruikt werden van oudere ruïnes op de locatie. Veel families zijn inmiddels verhuisd naar betonnen huizen in de buurt en gebruiken de kegelvormige gebouwen nu als opslagruimte. Een paar zijn ingericht voor bezoekers, met tapijten, lage kussens en thee. Vraag toestemming voordat u iemands huis fotografeert.

Loop vanuit de huizen naar buiten en de ruïnes beginnen. U ziet gebroken delen van de stadsmuur, een poort en de lichte verhoging van een nederzettingsheuvel waar duizenden jaren van bebouwing zich hebben opgestapeld. Fragmenten van bakstenen en aardewerk liggen los in de grond. Dit was lange tijd een echte stad, gelegen aan de route tussen de Middellandse Zeekust en Mesopotamië. Karavanen stopten hier omdat er water was en omdat de weg er dwars doorheen liep.

De faam van Harran in de antieke wereld was te danken aan de maan. De stad had een grote tempel gewijd aan de maangod, die in Mesopotamische bronnen Sin werd genoemd. Assyrische koningen schreven erover. Pelgrims en heersers kwamen erheen. In de zesde eeuw voor Christus herbouwde de laatste koning van Babylon de tempel, en zijn moeder had hier decennialang dezelfde god gediend. Honderden jaren lang was deze stoffige vlakte een van de belangrijkste religieuze centra van het oude Nabije Oosten.

De stad was ook getuige van het einde van een imperium. Toen de Assyrische hoofdstad viel, hergroepeerden de laatste Assyrische troepen zich in Harran en leverden hier hun laatste strijd, in 609 voor Christus. Daarna wisselde de plek steeds van eigenaar. Babyloniërs, Perzen, Grieken, Romeinen, Byzantijnen, Arabieren en Turken hadden het allemaal in handen. Een Romeinse keizer werd in de buurt verslagen in een van de grootste militaire nederlagen van Rome. Staand op dit stille veld voelt die geschiedenis onwaarschijnlijk aan – en dat is precies de bedoeling.

Iets bijzonders heeft hier de tand des tijds doorstaan. Lang nadat de regio christelijk en vervolgens islamitisch was geworden, behield een gemeenschap in Harran haar eigen, oudere geloofsovertuigingen, waaronder de aandacht voor de planeten en de maan. Zij stonden bekend als de Sabiërs van Harran. Hun geleerden waren serieuze astronomen en wiskundigen. Een van hen, geboren in deze stad in de negende eeuw, vertaalde Griekse wetenschappelijke werken in het Arabisch en verrichtte baanbrekend werk op het gebied van meetkunde en getaltheorie. Ideeën uit deze vlakte hebben een zeer lange reis afgelegd.

Het hoogste bouwwerk op de site is een vierkante minaret die eenzaam boven de ingestorte muren uitsteekt. Deze behoorde tot de moskee van Harran, gebouwd in de achtste eeuw onder het bewind van de Omajjaden, toen een kalief zijn residentie naar deze stad verplaatste. Er is genoeg overgebleven om de plattegrond te lezen: een brede binnenplaats, een arcade en een versierde gevel met spitsbogen. Kijk eens naar het gebeeldhouwde steenwerk vlak bij de grond. De details zijn verfijnder dan je zou verwachten bij een gebouw dat zo in verval is geraakt.

In de zuidoostelijke hoek van de muren staat het kasteel. Het is een zware, donkere ruïne met ronde en veelhoekige torens, gebouwd en herbouwd in de loop van de middeleeuwen. Van een afstand lijken de torens solide. Van dichtbij zie je de verschillende reparatielagen, met verschillende soorten steen en baksteen op verschillende hoogtes. Let goed op waar je loopt, want er liggen overal losse stenen en open stukken en er is nauwelijks een leuning.

Harran draagt ook een religieuze naam. In het boek Genesis verlaat Abrahams familie Ur en vestigt zich in een plaats genaamd Haran, en Abraham vertrekt later van daaruit. Joodse, christelijke en islamitische tradities verbinden dit verhaal met deze plek. Veel bezoekers komen er specifiek om die reden. Het is traditie, geen archeologie – geen enkele opgraving kan het bevestigen. Maar het verklaart de bussen en waarom dit kleine dorpje op een hete vlakte op zoveel reisroutes staat.

Het levende dorp rond de ruïnes verdient ook uw aandacht. De meeste gezinnen spreken hier thuis Arabisch, en er wordt ook Turks en Koerdisch gesproken. 's Avonds grazen schapen in de stoppels. Sinds de aanleg van grote irrigatiekanalen in deze vlakte groeien er nu katoen en maïs op velden die nog niet zo lang geleden droge landbouwgrond waren. Groene rechthoeken liggen naast kale bruine. De verandering in dit landschap in de afgelopen decennia is sneller gegaan dan in de afgelopen duizend jaar.

Sta even stil voordat u vertrekt, bij voorkeur in de schaduw van een van de kegels. Leg uw handpalm op de leemsteen. Het is warm, korrelig en een beetje zacht onder je vingers. Luister — wind, een hond, een tractor in de verte, kinderen. De maantempel is verdwenen, de karavanen zijn verdwenen, de astronomen zijn verdwenen. Wat overblijft is een vlakte, een paar koepels, een ingestorte minaret en de bijzonder droge lucht die je nu inademt.