हरान

सर्वात आधी तुमचं लक्ष उष्णतेकडे जातं आणि मग सपाटपणाकडे. सर्व दिशांना पसरलेल्या या सपाट मैदानावर नजर खिळवून ठेवणारं असं जवळजवळ काहीच नाही. कोरडा वारा जमिनीवरून बारीक धूळ उडवतो आणि ती तुमच्या हातांवर स्थिरावते. मग तुम्ही एका लहान दरवाजातून वाकून मातीच्या विटांच्या घुमटात शिरता आणि तापमान लगेचच खाली येतं. तिथे गवत, माती आणि थंड चिकणमातीचा वास येतो. बाहेर सगळीकडे लखलखता पांढराशुभ्र प्रकाश असतो. आतमध्ये मंद प्रकाश, शांतता आणि कित्येक अंशांनी कमी तापमान असतं.

ही तीच घुमटाकार घरं आहेत, जी पाहण्यासाठी लोक हरानला येतात. प्रत्येक घर म्हणजे मातीच्या विटांचा एक शंकू आहे, जो आतल्या बाजूने पायऱ्यांसारख्या रचून वरच्या टोकाला बंद होतो. छतामध्ये लाकूड नसतं, कारण इथे लाकूड नेहमीच दुर्मिळ राहिलं आहे. शिखरावर असलेल्या एका लहान छिद्रातून गरम हवा बाहेर पडते. कुटुंबांनी अनेक शंकूंना दरवाजे लावून जोडून घर बनवलं आहे. हा आकार व्यावहारिक आहे, सजावटीचा नाही — तो क्वचित पडणाऱ्या मुसळधार पावसापासून संरक्षण देतो आणि उन्हापासून बचाव करतो.

तुम्ही जे पाहत आहात त्याबद्दल सावध रहा. इथली बांधकाम पद्धत खूप जुनी आहे, पण आज उभे असलेले हे घुमट काही प्राचीन स्मारके नाहीत. गेल्या काही पिढ्यांमध्ये बहुतेक घरे बांधली गेली आणि पुन्हा बांधली गेली, ज्यात अनेकदा जागेवरील जुन्या अवशेषांमधून पुनर्वापर केलेल्या विटा वापरल्या गेल्या. अनेक कुटुंबे तेव्हापासून जवळच्याच सिमेंटच्या घरांमध्ये राहायला गेली आहेत आणि आता ते शंकूच्या आकाराच्या वास्तूंचा वापर साठवणुकीसाठी करतात. काही ठिकाणी पर्यटकांसाठी गालिचे, लहान उशा आणि चहाची सोय केली आहे. कोणाच्याही घराचा फोटो काढण्यापूर्वी चौकशी करा.

घरांमधून बाहेर पडल्यावर अवशेष दिसू लागतात. तुम्हाला शहराच्या भिंतींच्या तुटलेल्या रेषा, एक दरवाजा आणि वस्तीच्या टेकडीचा लहान फुगवटा दिसेल, जिथे हजारो वर्षांच्या बांधकामाचा ढिगारा होऊन एक डोंगर तयार झाला आहे. विटा आणि मातीच्या भांड्यांचे तुकडे मातीत विखुरलेले आहेत. भूमध्य सागरी किनारा आणि मेसोपोटेमिया यांच्या मार्गावर वसलेले हे शहर खूप काळासाठी एक खरे शहर होते. काफिले येथे थांबत असत कारण येथे पाणी होते आणि रस्ता शहरातून वळण घेत जात होता.

प्राचीन जगात हर्रानची प्रसिद्धी त्याच्या चंद्रावरून आली होती. या शहरात चंद्रदेवतेचे एक मोठे मंदिर होते, ज्याला मेसोपोटेमियन नोंदींमध्ये 'सिन' म्हटले आहे. अश्शूरच्या राजांनी त्याबद्दल लिहिले आहे. यात्रेकरू आणि शासक येथे येत असत. इसवी सनाच्या सहाव्या शतकात, बॅबिलोनच्या शेवटच्या राजाने मंदिराची पुनर्बांधणी केली आणि त्याची आई अनेक दशकांपासून येथे त्याच देवाची सेवा करत होती. शेकडो वर्षे, हे धुळीचे मैदान प्राचीन नजीकच्या पूर्वेकडील प्रमुख धार्मिक स्थळांपैकी एक होते.

या शहराने एका साम्राज्याचा अंतही पाहिला. जेव्हा अश्शूरी राजधानी पडली, तेव्हा शेवटचे अश्शूरी सैन्य हर्रान येथे पुन्हा एकत्र आले आणि इसवी सनाच्या ६०९ मध्ये त्यांनी येथे अखेरचा लढा दिला. त्यानंतर हे स्थळ सतत वेगवेगळ्या लोकांच्या ताब्यात जात राहिले. बॅबिलोनियन, पर्शियन, ग्रीक, रोमन, बायझंटाईन, अरब आणि तुर्क या सर्वांनी ते ताब्यात ठेवले. रोमच्या सर्वात मोठ्या लष्करी आपत्तींपैकी एकामध्ये, जवळच एका रोमन सम्राटाचा पराभव झाला. या शांत मैदानावर उभे राहिल्यावर, तो इतिहास अविश्वसनीय वाटतो — आणि हाच तर यामागचा उद्देश आहे.

येथे एक विलक्षण गोष्ट टिकून राहिली. हा प्रदेश ख्रिश्चन आणि नंतर मुस्लिम झाल्यानंतरही, हर्रानमधील एका समुदायाने आपल्या जुन्या श्रद्धा जपल्या, ज्यात ग्रह आणि चंद्राकडे लक्ष देण्याचा समावेश होता. ते हर्रानचे साबियन म्हणून ओळखले जात होते. त्यांचे विद्वान गंभीर खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ होते. त्यांपैकी एक, जो नवव्या शतकात याच शहरात जन्मला होता, त्याने ग्रीक वैज्ञानिक ग्रंथांचे अरबीमध्ये भाषांतर केले आणि भूमिती व संख्या सिद्धांतावर मौलिक कार्य केले. या मैदानी प्रदेशातील विचार खूप दूरवर पसरले.

या जागेवरील सर्वात उंच वास्तू म्हणजे तुटलेल्या भिंतींवर एकटा उभा असलेला चौरस मिनार. तो हर्रानच्या सामूहिक मशिदीचा भाग होता, जी आठव्या शतकात उमय्या राजवटीत बांधली गेली, जेव्हा एका खलिफाने आपला तळ या शहरात हलवला. त्याचा आराखडा वाचण्याइतके अवशेष शिल्लक आहेत — एक विस्तीर्ण अंगण, कमानींची रांग, आणि टोकदार कमानी असलेला एक सुशोभित दर्शनी भाग. जमिनीजवळच्या कोरीव दगडी कामाकडे पाहा. इतक्या पडक्या इमारतीवर तुम्ही अपेक्षा कराल त्यापेक्षा त्यातील तपशील अधिक सुबक आहे.

भिंतींच्या आग्नेय कोपऱ्यात किल्ला उभा आहे. मध्ययुगीन शतकांमध्ये बांधलेला आणि पुन्हा बांधलेला, गोल आणि बहुभुजाकृती बुरुज असलेला हा एक जड, गडद रंगाचा पडका किल्ला आहे. दुरून पाहिल्यास हे बुरुज भक्कम दिसतात. जवळून पाहिल्यास, वेगवेगळ्या उंचीवर वेगवेगळे दगड आणि विटा वापरून केलेल्या दुरुस्तीचे थर स्पष्ट दिसतात. येथे जपून पाऊल टाका, कारण सर्वत्र सुटे दगड आणि खोल दऱ्या आहेत आणि कठडेही फार कमी आहेत.

हरानला एक धार्मिक नावही आहे. उत्पत्तीच्या पुस्तकात, अब्राहमचे कुटुंब 'उर' सोडून 'हरान' नावाच्या ठिकाणी स्थायिक होते आणि नंतर अब्राहम तेथून निघून जातो. ज्यू, ख्रिश्चन आणि मुस्लिम परंपरा त्या घटनेला या स्थळाशी जोडतात. अनेक पर्यटक विशेषतः याच कारणासाठी येथे येतात. ही पुरातत्वशास्त्रापेक्षा एक परंपरा आहे — कोणतेही उत्खनन याची पुष्टी करू शकत नाही. पण यामुळे येथील बसगाड्यांचे स्पष्टीकरण मिळते, आणि उष्ण मैदानावर वसलेले हे छोटेसे गाव इतक्या पर्यटन कार्यक्रमांमध्ये का समाविष्ट आहे, हेही समजते.

अवशेषांच्या सभोवतालचे जिवंत गावदेखील तुमच्या लक्ष देण्यास पात्र आहे. येथील बहुतेक कुटुंबे घरी अरबी बोलतात, आणि तुर्की व कुर्दिश भाषाही ऐकू येतात. संध्याकाळी मेंढ्या पिकांच्या अवशेषांमधून फिरतात. जेव्हापासून मोठे सिंचन कालवे या मैदानापर्यंत पोहोचले, तेव्हापासून काही काळापूर्वी कोरडवाहू असलेल्या शेतांमध्ये आता कापूस आणि मका पिकतो. उघड्या तपकिरी भागांच्या शेजारी हिरवे आयताकृती भाग आहेत. गेल्या काही दशकांमध्ये या भूदृश्यात झालेला बदल हा मागील हजार वर्षांतील कोणत्याही बदलापेक्षा अधिक जलद आहे.

जाण्यापूर्वी क्षणभर शांत उभे राहा, शक्यतो एखाद्या शंकूच्या सावलीत. आपला तळहात मातीच्या विटेवर ठेवा. ती तुमच्या बोटांखाली उबदार, खरखरीत आणि किंचित मऊ लागते. ऐका — वाऱ्याचा, कुत्र्याचा, दूरवरच्या ट्रॅक्टरचा, मुलांचा आवाज. चंद्रमंदिर नाहीसे झाले, काफिले नाहीसे झाले, खगोलशास्त्रज्ञ नाहीसे झाले. जे उरले आहे ते म्हणजे एक मैदान, काही घुमट, एक मोडकळीस आलेला मिनार आणि तुम्ही आता घेत असलेली ही विशिष्ट कोरडी हवा.