झ्युग्मा मोझॅक संग्रहालय

तुमच्यामागे दरवाजे बंद होतात आणि गाझियानटेपमधील रस्त्यांचा गोंगाट नाहीसा होतो. आतली हवा थंड आणि कोरडी आहे, आणि प्रकाश मंद व एका दिशेने येणारा आहे. तुमच्या पावलांचा आवाज दूरवर जातो. पुढे, तुमच्या समोरच्या भिंतीवर एका लहान खोलीच्या आकाराची फरशी टांगलेली आहे, आणि तुम्ही तिच्यावरून जाताना तिचा संपूर्ण पृष्ठभाग किंचित चमकतो. इथे समजून घेण्याची पहिली गोष्ट ही आहे की — मोझॅक हजारो वेगवेगळ्या दगडांपासून बनवलेले असते, त्यामुळे तुम्ही चालता चालता त्यात बदल होतो.

कोणत्याही पॅनलच्या जवळ वाकून पाहा. ते चित्र कापलेल्या दगडांच्या लहान चौकोनांमध्ये विभागलेले दिसते, ज्यातील प्रत्येक चौकोन साधारणपणे नखाच्या आकाराचा किंवा त्याहूनही लहान असतो. त्यांना टेसेरी (tesserae) म्हणतात. कारागिरांनी त्यांची रंगानुसार वर्गवारी केली, आणि मग त्यांना ओल्या चुन्याच्या गारात बसवले; जिथे चेहऱ्याला तपशिलाची गरज होती तिथे ते अधिक घट्ट आणि लहान, तर पार्श्वभूमीत मोठे आणि सैलसर बसवले जात. एका जेवणाच्या खोलीच्या फरशीला अनेक महिने लागू शकत आणि त्यात दहा लाखांहून अधिक तुकडे वापरले जाऊ शकत. यातील बहुतेक कामांवर कोणीही सही करत नसे.

या फरशा युफ्रेटिस नदीच्या पश्चिम तीरावर असलेल्या झ्युग्मा (Zeugma) नावाच्या शहरातून आणल्या आहेत, जे इथून पूर्वेला सुमारे शंभर किलोमीटर अंतरावर आहे. अलेक्झांडर द ग्रेटच्या एका सेनापतीने त्याची स्थापना केली, आणि त्याच्या नंतरच्या ग्रीक नावाचा साधा अर्थ 'जोडणी' किंवा 'ओलांडण्याची जागा' असा होतो. ते अगदी तसेच होते — एक असे ठिकाण जिथे बोटींच्या पुलावरून नदी ओलांडून रस्ता जात असे. जो कोणी त्या ओलांडण्याच्या जागेवर नियंत्रण ठेवत असे, तो त्याचा वापर करणाऱ्या प्रत्येकाकडून कर गोळा करत असे.

रोमन राजवटीत हे शहर श्रीमंत आणि सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे बनले. पूर्वेकडील पार्थियन साम्राज्यासोबतच्या सीमेचे रक्षण करण्यासाठी तिथे एक रोमन सैन्यदल तैनात होते. व्यापारी, अधिकारी आणि जमीनदारांनी नदीच्या वरील पायऱ्यांच्या उतारावर अंगण, रंगवलेल्या भिंती, कारंजे आणि मोझॅक फरशी असलेली घरे बांधली. त्यांनी ग्रीक पौराणिक कथांमधील चित्रांची मागणी केली, जे विषय श्रीमंत रोमनांना इटली किंवा उत्तर आफ्रिकेत हवे होते. तुम्ही जे पाहत आहात ती एका श्रीमंत सीमावर्ती शहराची अंतर्गत सजावट आहे.

याचा शेवट लवकरच झाला. तिसऱ्या शतकाच्या मध्यास, त्यांच्या राजाच्या नेतृत्वाखालील ससानियन पर्शियन सैन्याने शहर ताब्यात घेऊन जाळून टाकले. छप्पर कोसळले. माती आणि ढिगारा फरशीवर पडून ती बंद झाली. तो विनाशच या मोझाईक टिकून राहण्याचं कारण आहे — गाडल्यामुळे ते हवामानापासून, पुनर्वापरापासून आणि इतर इमारतींसाठी उचलले जाण्यापासून सुरक्षित राहिले. ते शहर कधीच पूर्णपणे सावरले नाही आणि अखेरीस त्या अवशेषांवर एक गाव वसले.

मग दुसरा पूर आला, आणि हा तर नियोजित होता. जेव्हा युफ्रेटिस नदीवर बिरेसिक धरण बांधले गेले, तेव्हा त्याच्या जलाशयात त्या प्राचीन स्थळाचा काही भाग बुडणार होता. २००० साली, पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी वाढत्या मुदतीविरुद्ध काम करत, पाणी येण्यापूर्वी मोझाईक उचलून शक्य तितकी नोंद केली. त्या काळातील छायाचित्रांमध्ये, नवीन किनारपट्टी त्यांच्या मागे दिसत असताना, पथके खंदकांमध्ये काम करताना दिसतात. त्या स्थळाचा काही भाग आता कायमचा पाण्याखाली आहे.

इतरांपासून वेगळ्या असलेल्या एका लहान, अंधाऱ्या खोलीकडे जाण्यासाठी दिशादर्शक चिन्हांचे अनुसरण करा. आतमध्ये, एक तुकडा स्वतंत्रपणे प्रकाशित आहे. त्यात विस्कटलेले केस असलेल्या एका तरुण व्यक्तीचे डोके आणि खांदे दिसतात, जी चित्राच्या चौकटीबाहेर बाजूला पाहत आहे. ती 'जिप्सी मुलगी' म्हणून ओळखली जाते, जरी ती नक्की कोण होती हे कोणालाही माहीत नाही; ती मद्यदेवतेची भक्त असू शकते, किंवा आता लुप्त झालेल्या एखाद्या गोष्टीचे मानवी रूप असू शकते. ते डोळे खोलीभर तुमचा पाठलाग करत असल्यासारखे वाटतात.

त्या पॅनलला एक दुसरी कहाणी आहे. त्याच फरशीतून कापलेले तुकडे अनेक दशकांपूर्वी त्या जागेवरून बेकायदेशीरपणे काढून नेण्यात आले आणि ते अमेरिकेतील एका विद्यापीठाच्या संग्रहात पोहोचले. दीर्घ वाटाघाटीनंतर, २०१८ मध्ये बारा तुकडे तुर्कीला परत करण्यात आले आणि येथील उर्वरित कलाकृतीसोबत पुन्हा एकत्र जोडण्यात आले. जेव्हा तुम्ही या मोझॅककडे पाहता, तेव्हा तुम्ही अशा गोष्टीकडे पाहत असता, जी तोडली गेली, समुद्रावर विखुरली गेली आणि नंतर पुन्हा एकत्र जोडली गेली.

मोठ्या दालनांना योग्य वेळ द्या. तिथे देव आणि सागरी जीव आहेत — दाढीवाली नदीची आकृती, मासे, डॉल्फिन आणि पाण्यावरून स्वार होऊन जाणारी एक लहान पंख असलेली आकृती यांनी वेढलेला आपल्या पत्नीसह एक समुद्रदेव. तिथे एक लग्नाचे दृश्य आहे, सोन्याचा वर्षाव होणारी एक स्त्री आहे, आणि राजाच्या मुलींमध्ये वेष बदलून सापडलेला एक नायक आहे. कलाकारांनी पाणी कसे हाताळले आहे ते पाहा: तीन किंवा चार राखाडी रंगांतील एकमेकांवर येणाऱ्या वक्र रेषा, ज्या दुरून लाटांसारख्या दिसतात आणि जवळून काहीच दिसत नाहीत.

संग्रहालयात केवळ फरश्याच दाखवल्या जात नाहीत. त्याच घरांवरून घेतलेली भित्तिचित्रे, स्तंभ, तलाव, पुतळे आणि खोल्यांचे पुनर्रचित आकार येथे आहेत, जेणेकरून घरात मोझॅक प्रत्यक्षात कसा बसवला होता हे तुम्हाला पाहता येईल. युद्धदेवतेचा एक कांस्य पुतळा एका पेटीत एकटाच उभा आहे आणि त्याच्याभोवती दोनदा फिरणे योग्य ठरेल. हेही लक्षात घ्या की अनेक फरश्यांना साधी किनार आहे. तो भाग जेवणाचे सोफे ठेवण्यासाठी होता, जिथे कोणीही चित्र कधीच पाहणार नाही.

रंगांचा विचार करा. येथील जवळजवळ सर्व काही या प्रदेशात सापडलेल्या दगडांपासून बनवलेले आहे — चुनखडी, संगमरवर, नदीच्या पात्रातील रंगीत गोटे. गडद निळ्या आणि काही हिरव्या रंगांसाठी, कारागिरांना त्याऐवजी कापलेल्या काचेचा वापर करावा लागला, कारण स्थानिक दगडातून ती छटा मिळत नव्हती. असे पॅनेल शोधा जिथे निळा रंग त्याच्या शेजारच्या रंगांपेक्षा किंचित जास्त तेजस्वी आणि काचेसारखा दिसतो. हा फरक म्हणजे सिमेंटचा गारा घट्ट होण्यापूर्वी, जागेवरच हाताने घेतलेली एक तांत्रिक निवड आहे.

जाण्यापूर्वी, खाली ठेवलेले एक फरशीवरील मोझॅक शोधा आणि जिथे एखादा पाहुणा उभा राहिला असता तिथे उभे राहा. ही भिंतीवर लावण्यासाठीची चित्रे नव्हती. लोक त्यांच्यावरून चपला घालून चालले, त्यांच्यावर वाईन सांडली, त्यांना झाडले, आणि खाली न पाहता त्यांच्यावर भांडले व जेवले. आता ते एका अंधाऱ्या, शांत, वातानुकूलित खोलीत टांगलेले आहेत, आणि तुम्ही त्यांना काळजीपूर्वक पाहण्यासाठी खूप लांबून आला आहात. पुन्हा त्या गोंगाटात बाहेर पडण्यापूर्वी हा बदल क्षणभरासाठी पाहण्यासारखा आहे.