Mozaïekmuseum Zeugma

De deuren sluiten achter je en het straatgeluid van Gaziantep verdwijnt. De lucht binnen is koel en droog, en het licht is gedempt en gericht. Je voetstappen dragen voort. Voor je hangt een vloer ter grootte van een kleine kamer aan de muur, en het hele oppervlak glinstert lichtjes als je erlangs loopt. Dat is het eerste wat je hier moet begrijpen: mozaïek is gemaakt van duizenden afzonderlijke steentjes, dus het verandert naarmate je loopt.

Buig voorover naar een paneel. De afbeelding valt uiteen in kleine kubusjes van gehouwen steen, elk ongeveer zo groot als een vingernagel of kleiner. Ze worden tesserae genoemd. Ambachtslieden sorteerden ze op kleur en plaatsten ze vervolgens in natte kalkmortel, dichter en kleiner waar een gezicht detail nodig had, groter en losser in de achtergrond. De vloer van één eetkamer kon maanden in beslag nemen en meer dan een miljoen stukjes bevatten. De meeste van deze werken zijn niet gesigneerd.

Deze vloeren komen uit een stad genaamd Zeugma, aan de westoever van de Eufraat, ongeveer honderd kilometer ten oosten van hier. Een generaal van Alexander de Grote stichtte de stad, en de latere Griekse naam betekent simpelweg 'een verbinding' of 'een oversteek'. Dat was precies wat het was: de plek waar een brug van boten de weg over de rivier voerde. Wie de oversteek controleerde, incasseerde de inkomsten van iedereen die er gebruik van maakte.

Onder Romeinse heerschappij werd de stad rijk en strategisch belangrijk. Er was een Romeins legioen gestationeerd dat de grens met het Parthische rijk in het oosten bewaakte. Kooplieden, officieren en landeigenaren bouwden huizen op de terrasvormige helling boven de rivier, met binnenplaatsen, beschilderde muren, fonteinen en mozaïekvloeren. Ze bestelden afbeeldingen uit de Griekse mythologie, dezelfde onderwerpen die rijke Romeinen in Italië of Noord-Afrika wilden hebben. Wat u hier ziet, is de interieurdecoratie van een welvarende grensstad.

Het einde was snel. Halverwege de derde eeuw veroverden Sasanidische Perzische troepen onder leiding van hun koning de stad en brandden haar plat. Daken stortten in. Aarde en puin vielen over de vloeren en bedekten ze. Die verwoesting is de reden dat deze mozaïeken überhaupt bewaard zijn gebleven: ze werden door de begraving beschermd tegen weersinvloeden, hergebruik en verwijdering voor andere gebouwen. De stad herstelde zich nooit volledig en uiteindelijk vestigde zich een dorp bovenop de ruïnes.

Toen kwam de tweede overstroming, en deze was gepland. Toen de Birecik-dam in de Eufraat werd gebouwd, zou het stuwmeer een deel van de oude site overspoelen. In 2000 werkten archeologen tegen een steeds korter wordende deadline, waarbij ze mozaïeken opgroeven en vastlegden wat ze konden voordat het water arriveerde. Foto's uit dat seizoen tonen teams die in sleuven werkten met de nieuwe oeverlijn zichtbaar op de achtergrond. Een deel van de site staat nu permanent onder water.

Volg de borden naar een kleine, donkere ruimte die afgezonderd ligt van de rest. Binnen is een enkel fragment apart verlicht. Het toont het hoofd en de schouders van een jong persoon met warrig haar, die opzij kijkt. Het staat bekend als het Zigeunermeisje, hoewel niemand weet wie ze moest voorstellen; ze zou een volgeling van de wijngod kunnen zijn, of een personificatie van iets dat nu verloren is gegaan. De ogen lijken je door de kamer te volgen.

Dat paneel heeft een tweede verhaal. Stukken van dezelfde vloer werden tientallen jaren geleden illegaal van de locatie verwijderd en belandden in een universitaire collectie in de Verenigde Staten. Na lange onderhandelingen werden twaalf fragmenten in 2018 teruggegeven aan Turkije en herenigd met de rest van het werk hier. Wanneer je naar dit mozaïek kijkt, kijk je naar iets dat uit elkaar is gehaald, over een oceaan is verspreid en vervolgens weer in elkaar is gezet.

Neem de tijd voor de grotere zalen. Er zijn goden en zeedieren te zien – een bebaarde rivierfiguur, een zeegod met zijn gemalin omringd door vissen, dolfijnen en een klein gevleugeld figuurtje dat over het water rijdt. Er is een huwelijksscène, een vrouw die een gouden regen ontvangt en een held die vermomd wordt ontdekt tussen de dochters van een koning. Let op hoe de kunstenaars met water zijn omgegaan: overlappende gebogen lijnen in drie of vier grijstinten, die van een afstand op golven lijken en van dichtbij niets voorstellen.

Het museum toont niet alleen vloeren. Er zijn muurschilderingen afkomstig uit dezelfde huizen, zuilen, vijvers, beelden en de gereconstrueerde vormen van kamers, zodat je kunt zien hoe een mozaïek er vroeger in een huis uitzag. Een bronzen beeld van de oorlogsgod staat alleen in een vitrine en het is de moeite waard om er twee keer omheen te lopen. Let er ook op dat veel vloeren een effen rand hebben. Dat was de zone waar de eettafels stonden, waar niemand ooit een schilderij zou zien.

Denk aan de kleuren. Bijna alles hier is gemaakt van steen uit de regio – kalksteen, marmer, gekleurde kiezels uit de rivierbedding. Voor de sterkste blauwtinten en sommige groentinten moesten de ambachtslieden geslepen glas gebruiken, omdat er geen lokale steen was die die kleur gaf. Zoek naar panelen waar het blauw iets helderder en glanzender is dan de aangrenzende panelen. Dat verschil is een technische keuze die ter plekke met de hand is gemaakt, voordat de mortel uithardde.

Voordat je vertrekt, zoek een laag vloermozaïek op en ga staan waar een gast ooit stond. Dit waren geen schilderijen voor aan de muur. Mensen liepen er met sandalen overheen, morsten er wijn op, veegden ze schoon en discussieerden en aten erboven zonder naar beneden te kijken. Nu hangen ze in een donkere, stille, geklimatiseerde ruimte, en je hebt een lange reis gemaakt om ze aandachtig te bekijken. Die omschakeling is even de moeite waard voordat je weer de drukte in stapt.