Meer Tuz

Het eerste wat opvalt is de schittering. In de zomer is het oppervlak hier wit, vlak en enorm, en het licht valt je twee keer tegemoet – één keer vanuit de hemel en één keer weerkaatst door de grond. Stap naar buiten en de korst kraakt droog onder je schoen, alsof je over dun ijs loopt zonder water eronder. De lucht is heet en kurkdroog. Lik na een paar minuten je lip en je proeft het zout dat met de wind is meegekomen.

Kijk naar de horizon en probeer te zien waar het land eindigt. Op een windstille dag lukt dat vaak niet. De vlakte, de korst en de lucht lopen in elkaar over in een bleke band zonder duidelijke rand. Dit is het op één na grootste meer van Turkije qua oppervlakte, gelegen in een ondiep bekken midden op het Anatolische plateau. De omvang is echt. De diepte niet. Het grootste deel van het jaar kun je een flink stuk het water in waden en tot kniehoogte blijven staan.

Die ondiepte verklaart alles hier. In de lente verspreiden smeltwater en regen een dun laagje water over het bekken. In de zomer spoelt de zon dat weg. Het water trekt zich kilometers terug van waar het in april stond, en wat het achterlaat is zout – een harde, witte korst die dikker wordt naarmate het seizoen vordert. Tegen het einde van de zomer kunnen vrachtwagens en machines het oppervlak oprijden. In de winter keert het water terug en begint het proces opnieuw.

Het zout kan nergens heen, en dat is de kern van de zaak. Er stromen beekjes in dit bassin, maar er stroomt niets uit. Elke rivier die hier aankomt, voert opgeloste mineralen mee die afkomstig zijn van de rotsen stroomopwaarts. Het water verdampt. De mineralen blijven achter. Herhaal dat duizenden jaren lang in een heet, droog bassin zonder afvoer en je krijgt water dat zouter is dan de zee. Niets dat je als vis zou herkennen, kan erin leven.

Dit is een van de belangrijkste bronnen van tafelzout in Turkije. De productie is in principe eenvoudig. Ondiepe bassins worden onder water gezet, de zon doet het werk, en de korst wordt afgeschraapt, gewassen, geraffineerd en verpakt. Zoek naar lage witte richels op de vlaktes – dat zijn geoogste stapels die wachten om te worden opgehaald. De kans is groot dat het zout op uw restauranttafel, waar dan ook in dit land, ooit afkomstig was van water in dit bassin.

Nu komt het deel dat mensen niet verwachten. Deze ogenschijnlijk levenloze plek is een van de belangrijkste broedplaatsen voor flamingo's in het hele Middellandse Zeegebied. Duizenden paren nestelen hier in de zomer, op moddereilandjes in het ondiepe water waar geen roofdieren gemakkelijk kunnen komen. Ze bouwen lage, kegelvormige nesten van modder. De kuikens komen grijs uit het ei en verzamelen zich in grote groepen. Door een verrekijker verandert de rand van het water in een bewegende roze-witte lijn.

Flamingo's zijn hier niet voor niets. Hypersaline water is geschikt voor kleine, aan pekel aangepaste organismen – pekelkreeftjes en zouttolerante algen – waar niets anders voor concurreert. Flamingo's filteren die soep met hun gebogen snavels. Het pigment in die organismen geeft de vogels hun kleur. Een flamingo wordt niet roze geboren. Hij eet zich in de loop der tijd roze. Hetzelfde pigment, geproduceerd door grote hoeveelheden algen, kan op warme dagen ook delen van het meer zelf een zachtroze kleur geven.

Als je na een regenbui komt, verandert de ervaring compleet. Een laagje water van een centimeter of twee dik verandert het hele bassin in een spiegel. De lucht lijkt op de grond te vallen. Mensen die over de vlakte lopen, lijken op wolken te staan en de horizon verdwijnt. Fotografen weten dit en houden er rekening mee. Neem iets mee dat nat mag worden, want het water is pekel en laat een witte korst achter op alles.

Kijk eens rond naar het landschap buiten het bassin. Dit is de Centraal-Anatolische steppe – vlak, boomloos en bewerkt met enorme, laaggelegen velden vol tarwe en suikerbieten. Dorpen lijken op clusters van lage gebouwen met een enkele minaret. Herders drijven hun kuddes langs de wegen. In de winter wordt het hier echt koud, met sneeuw op dezelfde grond die in augustus een zoutwoestijn zal zijn. Weinig landschappen schommelen zo sterk tussen twee uitersten.

Het meer staat onder druk, en dat is iets om je bewust van te zijn terwijl je hier staat. Grondwater wordt intensief opgepompt voor irrigatie op de omliggende vlakte, en ook de beekjes die het bassin voeden, worden gebruikt. In sommige recente jaren is het water eerder dan normaal opgedroogd, voordat de flamingo-kuikens er klaar voor waren. De beschermde status van het gebied beschermt het gebied op papier. Wat de toekomst van het meer werkelijk bepaalt, is hoeveel water de omliggende boerderijen verbruiken.

Praktische overwegingen zijn belangrijk, want hier wordt onvoorzichtigheid afgestraft. Er is geen schaduw. De korst lijkt stevig, maar verbergt op sommige plaatsen zachte pekelmodder, dus blijf in de buurt van de gemarkeerde toegangspunten en rijd er niet op. Zout tast voertuigen aan en beschadigt leer. Een zonnebril is onmisbaar, want de weerkaatsing is verblindend voor de ogen. Spoel je schoenen na afloop af, anders blijft de witte streep op de zool maandenlang zichtbaar.

Voordat je vertrekt, loop een klein stukje, stop en blijf stil staan zonder te praten. Vaak is er hier helemaal geen geluid – geen verkeer, geen vogels in de buurt, geen bladeren, want er zijn geen bomen. Alleen de oorverdovende stilte van een zeer grote, vlakke ruimte. Hurk neer en bekijk de korst van dichtbij. Deze bestaat uit kleine, heldere kristallen met rechte randen, elk gevormd door het terugtrekkende water. Sta dan op, draai je om en loop terug naar de weg.