Ihlara-vallei

Het geluid is onverwacht: stromend water. Na de droge plateaus van Cappadocië daal je af naar Ihlara en hoor je een rivier – de Melendiz – die snel en ondiep over stenen stroomt, doorspekt met vogelgezang. Populieren en wilgen staan dicht op elkaar langs de oevers. Kikkers kwaken vanuit het riet. De lucht is hier koeler, groener en vochtig aan de randen. Boven je rijzen steile kliffen van grijs en roze gesteente aan beide kanten op, die het plateau volledig omsluiten. Dit is een kloof met een tuin op de bodem.

De Ihlara-vallei snijdt zo'n 14 kilometer door het plateau, van het dorp Ihlara tot Selime, in de provincie Aksaray aan de westelijke rand van Cappadocië. De Melendiz heeft de vallei uitgesneden, dwars door lagen vulkanisch gesteente die zijn afgezet door de nabijgelegen berg Hasan, de brede vulkaan die aan de horizon zichtbaar is. Op sommige plaatsen reiken de wanden wel honderd meter hoog. De kloof is zo smal dat de schaduwen 's ochtends en 's avonds hem snel vullen, en het geluid van de rivier begeleidt je de hele weg.

De klassieke ingang is vanaf de rand: een lange trap – honderden treden – die langs de rotswand naar de vallei afdaalt. Naar beneden protesteren je knieën, maar de klim terug naar boven is pas echt een uitdaging. Er zijn ook toegankelijkere ingangen bij de dorpjes langs de route. Eenmaal beneden is het wandelen gemakkelijk – vlakke paden, houten bruggetjes die de beek oversteken en bankjes in de schaduw. De afstanden tussen de bezienswaardigheden zijn kort en het water houdt je de hele tijd gezelschap.

Byzantijnse monniken vonden in deze kloof wat ze nodig hadden: water, afzondering en zacht gesteente, verborgen voor het open plateau. Vanaf ongeveer de zevende eeuw hakten gemeenschappen kerken, cellen en kluizen in de rotswanden. Tientallen in de rotsen uitgehouwen kerken zijn bewaard gebleven langs de vallei, en volgens de lokale overlevering waren er ooit wel honderd. De vallei werd een kloostercorridor – je kon er de hele lengte van bewandelen, van heiligdom naar heiligdom, van rotsrichel naar rotsrichel, zonder ooit het geluid van de beek te verliezen.

Een aantal kerken is open en te bereiken via korte klimmetjes vanaf de vallei. De fresco's zijn uniek. Sommige volgen de verfijnde Byzantijnse stijl van de hoofdstad; andere tonen een ruwere, lokale hand – platte figuren, gedurfde contouren, kleuren van aardpigmenten – en geleerden discussiëren nog steeds over de invloeden erachter. Geschilderde engelen, heiligen en taferelen uit de evangeliën kijken neer vanaf lage plafonds. Veel gezichten zijn beschadigd; vele andere zijn bewaard gebleven. Sommige interieurs zijn donker, dus een zaklamp op je telefoon kan helpen om details te ontdekken.

De kerknamen hier zijn prachtig huiselijk, gegeven door de dorpelingen lang nadat de schilders vertrokken waren. Ağaçaltı, de Kerk onder de Boom, staat vlakbij de hoofdtrap. Yılanlı, de Kerk van de Slangen, is vernoemd naar een fresco van slangen die zondaars straffen. Sümbüllü, de Hyacintkerk, dankt zijn naam aan de bloemen die op de helling groeien. De namen vermengen het Turkse dorpsleven met Byzantijnse schilderkunst – twee tijdperken delen één deur, die het verhaal van de vallei in miniatuur vertelt.

Een wandeling door de hele vallei duurt een comfortabele halve dag. De route loopt langs Belisırma, een gehucht halverwege waar restaurants aan de rivier tafels op houten platforms boven het water plaatsen. Forel, gözleme – dunne, gevulde platbroden – en koude drankjes worden geserveerd; eenden patrouilleren tussen de tafelpoten. Het is een plek waar het rustig aan doet. Veel wandelaars keren hier om, terwijl de vastberadenen stroomafwaarts verdergaan richting Selime. Het pad blijft grotendeels vlak, maar 's middags kan het in de zomer zelfs aan het water erg heet worden. De ochtend is de beste tijd om er te zijn.

Aan de noordkant van de vallei wacht het meest imposante monument: het klooster van Selime, met zalen van kathedraalformaat die in een enorme rotswand zijn uitgehouwen. Het complex omvat een kerk met in de rots uitgehouwen zuilen, keukens, stallen en kamers die met elkaar verbonden zijn door steile tunnels. Vanaf de terrassen strekt het uitzicht zich uit over de kloof. Zelfs als je niet de hele vallei te voet aflegt, is Selime de moeite waard om over de weg te bereiken. Een hardnekkig lokaal verhaal beweert dat hier een beroemde sciencefictionfilm is opgenomen. Dat is niet zo – maar het landschap verklaart waarom mensen het geloven.

De vallei is zowel een ecologische corridor als een monument. Kijk uit naar torenvalken die meedrijven op de opwaartse luchtstromen langs de kliffen, en luister naar spechten tussen de populieren. Hagedissen zonnen op gevallen rotsblokken; in de beek zwemmen vissen en kikkers. In de lente staan de oevers vol met wilde bloemen. In de herfst kleuren de populieren lichtgoud en laten ze hun bladeren in de stroming vallen. Omdat de kloof diep en waterrijk is, heeft hij een eigen klimaat – zachter, schaduwrijker en een paar graden aangenamer dan het plateau erboven. De monniken merkten het op. En jij zult het ook merken.

Mensen bewerken de valleibodem nog steeds zoals ze dat al eeuwen doen. Kleine percelen met groenten en fruitbomen liggen langs de vlakkere stukken, en irrigatiekanalen splitsen zich af van de beek en komen er weer in uit. Deze continuïteit is gemakkelijk over het hoofd te zien: Ihlara is geen bewaard gebleven ruïne, maar een werkend landschap met ruïnes in zijn muren. Hetzelfde water dat de kloof uitsneed en de monniken aantrok, laat nog steeds de tomaten rijpen die aan de tafels aan de rivieroever van Belisırma worden geserveerd.

Het kloosterleven hier verdween in de loop der eeuwen, maar het eindigde niet op het moment dat de regio van heerser wisselde. In een kerk vlakbij Belisırma is een geschilderde inscriptie te vinden waarop zowel een Byzantijnse keizer als een Seltsjoekse sultan worden genoemd – bewijs dat christelijke schilders hier onder islamitisch bewind bleven werken, decennia na de verovering. Samenleven, en niet ineenstorting, is het laatste hoofdstuk van de vallei. Weinig plaatsen leggen dit zo duidelijk vast, in pigment, op een rotswand boven een beekje.

Eindig je wandeling bij het water. Zoek een bankje of een platte steen en ontspan. De kliffen omlijsten een strook hemel; de beek blijft rustig kabbelen. Ergens boven je staat een geschilderde engel in de duisternis, zoals al duizend jaar het geval is. Hier beneden blijft de vallei doen wat iedereen in eerste instantie aantrok: water, schaduw en rust bieden. Drink wat water voordat je weer omhoog klimt. Het plateau, en de huidige eeuw, kunnen nog wel even wachten.