Dolina Ihlara

Dźwięk to to, czego nikt się nie spodziewa: szum płynącej wody. Po suchych płaskowyżach Kapadocji schodzisz do Ihlary i słyszysz rzekę – Melendiz, szybko i płytko płynącą po kamieniach, przeplataną śpiewem ptaków. Brzegi oblegają topole i wierzby. Żaby nawołują z trzcin. Powietrze jest tu chłodniejsze, bardziej zielone, wilgotne na brzegach. Nad tobą stromo wznoszą się po obu stronach klify z szarej i różowej skały, całkowicie zamykając płaskowyż. To kanion z ogrodem u podnóża.

Dolina Ihlary przecina płaskowyż na długości około 14 kilometrów, od wioski Ihlara do Selime w prowincji Aksaray na zachodnim krańcu Kapadocji. Rzeka Melendiz wyrzeźbiła ją, przecinając warstwy skał wulkanicznych naniesionych przez pobliski szczyt Hasan, szeroki wulkan widoczny na horyzoncie. W niektórych miejscach ściany wznoszą się na wysokość około stu metrów. Wąwóz jest na tyle wąski, że cienie poranka i wieczora szybko go wypełniają, a szum rzeki towarzyszy nam przez całą drogę.

Klasyczne wejście znajduje się od krawędzi: długie schody – kilkaset stopni – schodzące po ścianie klifu na dno doliny. Schodząc, kolana narzekają; powrót to prawdziwy trening. Łagodniejsze wejścia znajdują się w wioskach wzdłuż drogi. Na dole wędrówka jest łatwa – płaskie ścieżki, drewniane kładki nad i pod strumieniem oraz ławki w cieniu. Odległości między zabytkami są niewielkie, a woda towarzyszy nam przez cały czas.

Bizantyjscy mnisi znaleźli w tym wąwozie to, czego potrzebowali: wodę, odosobnienie i miękką skałę, ukrytą przed otwartym płaskowyżem. Od około VII wieku społeczności wykuwały w klifach kościoły, cele i pustelnie. Wzdłuż doliny zachowały się dziesiątki wykutych w skale kościołów, a lokalna tradycja głosi, że kiedyś było ich około stu. Dolina stała się klasztornym korytarzem – można było przejść ją całą, przechodząc od sanktuarium do sanktuarium, od półki skalnej do półki skalnej, nie oddalając się od szumu strumienia.

Wiele kościołów jest otwartych, do których prowadzi krótkie podejście z dna doliny. Ich freski są charakterystyczne. Niektóre nawiązują do wypolerowanego bizantyjskiego stylu stolicy; inne ukazują surowszą, lokalną rękę – płaskie postacie, wyraziste kontury, kolory z pigmentów ziemi – a uczeni wciąż spierają się o wpływy, które się za nimi kryją. Namalowane anioły, święci i sceny z Ewangelii spoglądają z niskich sufitów. Wiele twarzy jest uszkodzonych; wiele innych przetrwało. Niektóre wnętrza są przyćmione, więc światło telefonu pomaga dostrzec szczegóły.

Nazwy kościołów są tu cudownie domowe, nadawane przez mieszkańców wsi długo po śmierci malarzy. Ağaçaltı, Kościół Pod Drzewem, stoi w pobliżu głównych schodów. Yılanlı, Kościół Węży, zawdzięcza swoją nazwę freskowi przedstawiającemu węże karzące grzeszników. Sümbüllü, kościół Hiacynta, wziął swoją nazwę od kwiatów rosnących na jego zboczu. Nazwy łączą tureckie życie wiejskie z bizantyjskim malarstwem – dwie epoki dzielące jedno wejście, będące miniaturą historii doliny.

Przejście całej doliny zajmuje wygodne pół dnia. Trasa mija Belisırmę, wioskę w środku, gdzie nadrzeczne restauracje ustawiają stoły na drewnianych platformach nad wodą. Przybywają pstrągi, gözleme – cienkie, nadziewane placki – i zimne napoje; kaczki patrolują przestrzeń między nogami stołów. To miejsce jest spokojne. Wielu wędrowców zawraca tutaj, podczas gdy zdeterminowani podążają dalej w dół rzeki, w kierunku Selime. Ścieżka pozostaje przeważnie płaska, ale letnie południa są gorące nawet nad wodą. Poranek to najlepsze okno.

Na północnym krańcu doliny czeka jej najwspanialszy zabytek: klasztor Selime, z salami o wysokości katedry wykutymi w ogromnym grzbiecie skalnym. Znajduje się tam kościół z wykutymi w skale kolumnami, kuchnie, stajnie i komnaty połączone stromymi tunelami. Z tarasów rozciąga się widok na wąwóz. Nawet jeśli nie przejdziesz całej doliny, warto dotrzeć do Selime drogą. Utrwalona lokalna legenda głosi, że nakręcono tu słynny film o tematyce kosmicznej. To nieprawda – ale krajobraz wyjaśnia, dlaczego ludzie w to wierzą.

Dolina jest zarówno korytarzem dla zwierząt, jak i pomnikiem przyrody. Wypatruj pustułek, które unoszą się po prądach wstępujących klifów, i nasłuchuj dzięciołów wśród topoli. Jaszczurki wygrzewają się na powalonych głazach; w strumieniu pływają ryby i żaby. Wiosną brzegi obficie obsypują się dzikimi kwiatami. Jesienią topole przybierają bladozłoty kolor i zrzucają liście do nurtu. Ponieważ wąwóz jest głęboki i nawodniony, utrzymuje swój własny klimat – łagodniejszy, bardziej zacieniony i o kilka stopni łagodniejszy niż płaskowyż powyżej. Mnisi to zauważyli. Ty też to zauważysz.

Ludzie nadal uprawiają dno doliny, tak jak robili to od wieków. Małe poletka warzyw i drzew owocowych ciągną się wzdłuż płaskich odcinków, a kanały irygacyjne odchodzą od strumienia i łączą się z nim ponownie. Tę ciągłość łatwo przeoczyć: Ihlara nie jest zachowaną ruiną, lecz działającym krajobrazem z ruinami w ścianach. Ta sama woda, która wyrzeźbiła wąwóz i przyciągnęła mnichów, wciąż dojrzewa w pomidorach serwowanych na nadrzecznych stołach Belisırmy.

Życie monastyczne w tym miejscu zanikało na przestrzeni wieków, ale nie zakończyło się wraz ze zmianą władców regionu. W jednym z kościołów w pobliżu Belisırmy zachowała się malowana inskrypcja wymieniająca zarówno cesarza bizantyjskiego, jak i sułtana seldżuckiego – dowód na to, że chrześcijańscy malarze nadal tworzyli tu pod rządami muzułmanów, dekady po podboju. Współistnienie, a nie upadek, to ostatni rozdział doliny. Niewiele miejsc uwiecznia go tak wyraźnie, w pigmencie, na skalnej ścianie nad strumieniem.

Zakończ nad wodą. Znajdź ławkę lub płaski kamień i opuść ramiona. Klify obramowują wstęgę nieba; strumień wciąż szumi. Gdzieś nad tobą, namalowany anioł, przybiera pozę w ciemności, tak jak od tysiąca lat. Tutaj dolina nadal robi to, co przyciągało wszystkich od samego początku – zapewnia wodę, cień i ciszę. Napij się wody przed wyjściem. Płaskowyż i obecny wiek mogą poczekać jeszcze kilka minut.