Jezioro Tuz

Pierwszą rzeczą jest blask. Latem powierzchnia jest tu biała, płaska i ogromna, a światło pada na ciebie dwa razy – raz z nieba, a raz odbite od ziemi. Wystarczy wyjść, a skorupa pęka pod butem z suchym trzaskiem, jakbyś chodził po cienkim lodzie, pod którym nie ma wody. Powietrze jest gorące i całkowicie suche. Oblizuj wargę po kilku minutach, a poczujesz smak soli, którą wiatr przyniósł.

Spójrz na horyzont i spróbuj znaleźć, gdzie kończy się ląd. W bezwietrzny dzień często jest to niemożliwe. Równina, skorupa i niebo zlewają się w blady pas bez wyraźnej granicy. To drugie co do wielkości jezioro w Turcji pod względem powierzchni, położone w płytkiej kotlinie pośrodku Wyżyny Anatolijskiej. Jego rozmiar jest autentyczny. Jego głębokość nie. Przez większą część roku można by tam wejść daleko, nie sięgając poniżej kolan.

Ta płytkość wyjaśnia wszystko inne. Wiosną woda z topniejącego lodu i deszcz rozprowadzają cienką warstwę wody po kotlinie. Latem słońce ją usuwa. Woda cofa się o kilometry od miejsca, w którym stała w kwietniu, pozostawiając po sobie sól – twardą białą skorupę, która gęstnieje w miarę upływu sezonu. Późnym latem ciężarówki i maszyny mogą wyjechać na powierzchnię. Zimą woda powraca i proces zaczyna się od nowa.

Sól nie ma dokąd ujść i to jest klucz. Do tego basenu wpływają strumienie, ale nic z niego nie wypływa. Każda rzeka, która tu dociera, niesie rozpuszczone minerały zebrane ze skał powyżej. Woda paruje. Minerały pozostają. Powtarzaj to przez tysiące lat w gorącym, suchym basenie bez odpływu, a otrzymasz wodę bardziej słoną niż morze. Nic, co rozpoznałbyś jako rybę, nie może w niej żyć.

To jedno z głównych źródeł soli kuchennej w Turcji. Produkcja jest w zasadzie prosta. Płytkie zbiorniki są zalewane, słońce wykonuje pracę, a skorupa jest zdrapywana, płukana, rafinowana i pakowana. Szukaj niskich, białych grzbietów na równinach – to sterty zebranych soli czekające na zebranie. Istnieje spore prawdopodobieństwo, że sól na stole w restauracji, gdziekolwiek w tym kraju, powstała z wody zalegającej w tym basenie.

Teraz część, której ludzie się nie spodziewają. To martwe miejsce jest jednym z najważniejszych miejsc lęgowych flamingów w całym regionie Morza Śródziemnego. Tysiące par gniazduje tu latem, na błotnistych wyspach na płyciznach, gdzie żaden drapieżnik nie może się swobodnie poruszać. Budują niskie, stożkowate gniazda z mułu. Pisklęta wykluwają się w kolorze szarym i gromadzą się w dużych żłobkach. Przez lornetkę, odległy brzeg wody zmienia się w ruchomą różowo-białą linię.

Flamingi są tu nie bez powodu. Hipersolidna woda sprzyja drobnym organizmom przystosowanym do słonej wody – artemii i odpornym na sól algom – o które nic innego nie konkuruje. Flamingi filtrują tę zupę przez swoje zagięte dzioby. Pigment zawarty w tych organizmach nadaje ptakom barwę. Flaming nie rodzi się różowy. Z czasem zjada swoją różową barwę. Ten sam pigment, produkowany przez ogromne ilości alg, może również nadać jeziorom delikatny, różowy kolor w upalne dni.

Jeśli przyjedziesz po deszczu, doznania całkowicie się zmienią. Warstwa wody o grubości jednego lub dwóch centymetrów zamienia cały basen w lustro. Niebo ląduje na ziemi. Ludzie spacerujący po równinach sprawiają wrażenie, jakby stali na chmurach, a linia horyzontu znika. Fotografowie wiedzą o tym i biorą to pod uwagę. Zabierz ze sobą coś, czego nie boisz się zamoczyć, ponieważ woda jest słona i pozostawi białą skorupę na wszystkim.

Rozejrzyj się po okolicy za basenem. To środkowoanatolijski step – płaski, bezdrzewny, uprawiany na rozległych, nizinnych polach pszenicy i buraków cukrowych. Wioski wyglądają jak skupiska niskich budynków z jednym minaretem. Pasterze prowadzą stada wzdłuż dróg. Zimą na tym płaskowyżu robi się naprawdę zimno, a śnieg zalega na tym samym terenie, który do sierpnia stanie się słoną pustynią. Niewiele krajobrazów tak bardzo waha się między dwoma skrajnościami.

Jezioro jest pod ciśnieniem i warto o tym wiedzieć, stojąc tutaj. Woda gruntowa jest intensywnie pompowana do nawadniania okolicznej równiny, a strumienie zasilające basen również są zasilane. W ostatnich latach woda wysychała wcześniej niż zwykle, zanim pisklęta flamingów zdążyły się wylęgnąć. Status rezerwatu przyrody chroni ten obszar na papierze. To, co tak naprawdę decyduje o przyszłości jeziora, to ilość wody pobierana przez okoliczne gospodarstwa.

Praktyczne kwestie, ponieważ to miejsce karze za nieostrożność. Nie ma tu żadnego cienia. Skorupa wygląda na solidną, ale miejscami kryje miękki, solankowy muł, więc trzymaj się blisko oznaczonych miejsc dojazdowych i nie wjeżdżaj na nią samochodem. Sól koroduje pojazdy i niszczy skórę. Okulary przeciwsłoneczne są obowiązkowe, ponieważ odbite światło razi w oczy. Po kąpieli opłucz buty, inaczej biała linia na podeszwie pozostanie z tobą przez miesiące.

Zanim wyjdziesz, odejdź kawałek, zatrzymaj się i nie odzywaj. Często nie słychać tu żadnego dźwięku — nie ma ruchu ulicznego, ptaków w pobliżu, liści, bo nie ma drzew. Tylko dzwoniąca cisza bardzo dużej, płaskiej przestrzeni. Przykucnij i przyjrzyj się uważnie skorupie. Jest zbudowana z małych, przezroczystych kryształów o prostych krawędziach, z których każdy tworzy się pod wpływem wody. Następnie wstań, odwróć się i wróć na drogę.