अनातोलियन संस्कृतींचे संग्रहालय

दरवाजा ढकलून आत शिरताच रस्त्यावरील गोंगाट तुमच्या मागे नाहीसा होतो. आतली हवा थंड आणि कोरडी आहे, जशी उन्हाळ्यात जाड दगडी खोल्या थंड राहतात. घुमटांवर उंच लावलेल्या लहान खिडक्यांमधून प्रकाश खाली येतो. तो चकचकीत फरशीवर फिकट ठिपक्यांच्या रूपात पडतो. तुम्हाला पावलांचे आवाज, लोकांचा मंद कुजबुजणारा आवाज आणि अधूनमधून कॅमेऱ्याच्या क्लिकचा आवाज ऐकू येईल. कोणत्याही गोष्टीकडे पाहण्यापूर्वी क्षणभर थांबा. या इमारतीत एकही संग्रहालयाची पेटी ठेवण्यापूर्वी शतके कापड आणि मसाल्यांची विक्री होत असे.

तुम्ही एका ओटोमन बेडेस्टेनमध्ये उभे आहात — मौल्यवान वस्तूंच्या साठवणुकीसाठी आणि व्यापारासाठी बांधलेली एक छताची बाजारपेठ. ती पंधराव्या शतकात, किल्ल्याच्या अगदी खाली असलेल्या उतारावर बांधली गेली. तिच्या शेजारी एक 'हान' आहे, एक धर्मशाळा जिथे व्यापारी त्यांच्या जनावरांसह राहत असत. आग आणि दुर्लक्षामुळे अखेरीस दोन्ही इमारतींचे केवळ सांगाडे उरले. तुर्की प्रजासत्ताकाच्या सुरुवातीच्या काळात, शासनाने देशाचा प्राचीन संग्रह ठेवण्यासाठी या अवशेषांची निवड केली. जीर्णोद्धाराचे काम अनेक दशके चालले.

एकदा का तुम्हाला योजना कळली की ती सोपी आहे. बाहेरील दालनांमधून एका वर्तुळाकार मार्गाने फिरा आणि तुम्ही काळाच्या प्रवासात पुढे जाल. प्रथम अश्मयुगातील शिकारी, मग शेतकरी, त्यानंतर धातूकाम करणारे, आणि मग साम्राज्ये. मध्यवर्ती घुमटाकार सभागृहात सर्वात जड कलाकृती आहेत — कोरलेले दगडी फलक जे एकेकाळी हिटाइट शहरांच्या भिंतींवर लावलेले होते. जर तुमच्याकडे वेळ कमी असेल, तर आधी संपूर्ण फेरी मारा आणि मध्यवर्ती सभागृह शेवटसाठी राखून ठेवा. त्यामुळे शिल्पकलेचा शेवट अडथळा म्हणून न येता निष्कर्ष म्हणून समोर येतो.

नवपाषाणयुगातील पेट्यांमध्ये कोन्याच्या मैदानावर वसलेल्या चातालहोयुक या शेतकरी गावातील वस्तू आहेत. तेथील लोक एकमेकांना खेटून बांधलेल्या मातीच्या विटांच्या घरांमध्ये राहत असत. तिथे रस्ते नव्हते. रहिवासी छतावरून चढून शिडीच्या साहाय्याने एका छिद्रातून आपल्या घरात उतरत असत. ते आपल्या मृतांना स्वतःच्याच घरांच्या जमिनीखाली पुरत असत. मांसाचे गोळे आणि दोन्ही बाजूंना दोन प्राणी असलेली लहान बसलेली आकृती शोधा. तिला अनेकदा मातृदेवी म्हटले जाते. तिचा नेमका अर्थ काय होता यावर पुरातत्वशास्त्रज्ञांमध्ये अजूनही मतभेद आहेत.

त्याच गावातील एका भित्तिचित्राकडे बारकाईने पाहणे आवश्यक आहे. त्यात वरून दिसणाऱ्या घरांप्रमाणे पेट्यांची एक जाळी दिसते, आणि त्यांच्या वर एक आकार आहे ज्याला अनेकदा ज्वालामुखीचा उद्रेक होणारा पर्वत म्हणून पाहिले जाते. काही संशोधक याला सर्वात जुना ज्ञात नकाशा म्हणतात. तर काहींच्या मते, हे चौकोन केवळ एक नमुना आहेत आणि तो डोंगर म्हणजे बिबट्याची कातडी आहे. यावर कोणीही एकमत करू शकत नाही. त्याच्यासमोर उभे राहा आणि कोणता अर्थ अधिक पटण्यासारखा वाटतो ते स्वतःच ठरवा. काहीही असो, सुमारे ९,००० वर्षांपूर्वी कोणीतरी हे एका भिंतीवर रंगवले होते.

कांस्ययुगातील खोल्यांमध्ये, अलाकाहोयुक येथील कबरींमधील जाळीदार कांस्य चकत्या शोधा. दांड्यांनी छेदलेल्या वर्तुळांच्या आत हरणे आणि बैल उभे आहेत, आणि त्यात लहान कड्या आहेत ज्या कदाचित वाजत असाव्यात. त्या सोन्या-चांदीच्या वस्तूंसोबत कबरींमध्ये सापडल्या होत्या. त्यांचा नेमका उपयोग अज्ञात आहे. या हरणांच्या मोठ्या प्रतिकृती आता अंकाराच्या आसपासच्या स्मारकांवर उभ्या आहेत, याचा अर्थ असा की तुम्ही इथे येताना कदाचित त्यापैकी एखादी ओळखली नसेल. ही रचना तुर्की पुरातत्वशास्त्राच्या मानक चिन्हांपैकी एक बनली आहे.

यानंतर येतो तो काळ जो बहुतेक पर्यटकांना आश्चर्यचकित करतो. सुमारे ४,००० वर्षांपूर्वी, अश्शूरमधील असुर शहराच्या व्यापाऱ्यांनी अनातोलियामध्ये दूरवर एक व्यापारी जाळे चालवले होते. त्यांचा मुख्य तळ आधुनिक कायसेरी जवळ, कुल्टेपे येथे होता. ते गाढवांच्या ताफ्यातून कथील आणि उत्तम प्रतीचे कापड आणत आणि घरी चांदी व सोने घेऊन जात. त्यांची पत्रे मातीच्या पाट्यांवर जतन केलेली आहेत. काही पाट्या अजूनही मातीच्या पाकिटांमध्ये बंद आहेत, न उघडलेल्या, आणि त्यांच्या बाहेरच्या बाजूला पाठवणाऱ्याचा शिक्का उमटलेला आहे.

ही पत्रे राज्याच्या कारभाराविषयी नाहीत. त्यात कर्जे, मालाच्या वितरणास होणारा विलंब आणि कौटुंबिक भांडणांविषयी तक्रारी आहेत. खूप काळ दूर राहिलेल्या पतींना पत्नी पत्रे लिहितात. व्यापारी व्याजदरांवरून वाद घालतात. हिटाइट साम्राज्याच्या अस्तित्वापूर्वी जगलेल्या लोकांचे हे सामान्य आवाज आहेत, जे कागदापेक्षा माती आगीत जास्त काळ टिकते म्हणून जतन केले गेले आहेत. इसवी सनाच्या दुसऱ्या सहस्रकातील खाजगी पत्रव्यवहाराच्या इतक्या जवळ तुम्हाला उभे राहू देणारी संग्रहालये फारच कमी आहेत.

हिटाइटांनी येथून ईशान्येला असलेल्या हट्टुसा येथून मध्य अनातोलियावर राज्य केले. मध्यवर्ती दालनात तुम्हाला बेसॉल्ट आणि चुनखडीमध्ये कोरलेले सिंह, स्फिंक्स आणि लांब उठावदार फलक आढळतील. राजे टोकदार बूट आणि गोलाकार टोप्या घातलेले दिसतात. देव प्राण्यांच्या पाठीवर उभे आहेत. काही कलाकृती आधुनिक सीरियाच्या सीमेजवळील कारकामिश येथून आणल्या आहेत. पाय आणि हातांच्या कोरीव कामाकडे बारकाईने पाहा — शिल्पकारांनी उथळ, आत्मविश्वासाने केलेले घाव वापरले होते आणि पृष्ठभागांवर आजही त्यांच्या अवजारांच्या खुणा दिसतात.

हिटाईट साम्राज्याच्या पतनानंतर, पश्चिम अनातोलियामध्ये फ्रिजियन साम्राज्याचा उदय झाला. येथील त्यांचे साहित्य प्रामुख्याने गॉर्डियनमधून आले आहे, जिथे एका मोठ्या मातीच्या ढिगाऱ्याखाली एक लाकडी दफन कक्ष होता. आतमध्ये कांस्याची भांडी, डोक्याच्या आकाराचे जोड असलेले मोठे कढई आणि बारीक भौमितिक नक्षीकाम असलेले लाकडी फर्निचर होते. या ढिगाऱ्याला अनेकदा मिडासची कबर म्हटले जाते. खरे तर, तेथील व्यक्तीची ओळख कधीही निश्चितपणे पटलेली नाही आणि काळानुसार, तो स्वतः पौराणिक राजा नसून त्याचा एखादा नातेवाईक असण्याची शक्यता अधिक आहे.

शेवटची दालने वान सरोवराच्या आसपास वसलेल्या उरारतू या राज्याच्या आहेत. उरार्टियन धातूकामगारांनी प्राणी आणि योद्ध्यांच्या रांगांनी सजवलेली शिरस्त्राणे, ढाली आणि पट्टे बनवले. तळमजल्यावर, इमारतीच्या जुन्या भागांमध्ये, एका वेगळ्या विभागात अंकारा आणि त्याच्या आसपास सापडलेले ग्रीक, रोमन आणि बायझेंटाईन साहित्य ठेवलेले आहे. या संग्रहालयाची स्वतःची प्रतिष्ठाही काही कमी नाही. १९९७ मध्ये या संग्रहालयाला 'युरोपियन म्युझियम ऑफ द इयर' हा पुरस्कार मिळाला, ज्यामुळे या रूपांतरित बाजारपेठेला पुरस्कारांच्या अत्यंत निवडक यादीत स्थान मिळाले.

बाहेर पडताना, टेकडीवरून खाली जाण्यापूर्वी दाराबाहेर थांबा. छताच्या रेषेच्या वर असलेल्या किल्ल्याच्या भिंतींकडे पाहा. त्यात रोमन स्तंभ आणि बायझेंटाईन दगडांचे ठोकळे बसवलेले आहेत, जे ज्यांना दगडांची गरज होती त्यांनी पुन्हा वापरले. मग खाली मैदानावर पसरलेल्या आधुनिक शहराकडे पाहा. तुम्ही आत्ता जे काही पाहिले आहे, ते सर्व या ठिकाणापासून काहीशे किलोमीटरच्या आत बनवले गेले आहे. आतील सर्वात जुनी वस्तू आणि तुमच्या खालील वाहतूक यांच्यातील अंतर वाटते त्यापेक्षा कमी आहे.