Aspendos Theater

Gooi een muntje op de vloer van het podium en de mensen op de bovenste rij horen het. Die bewering wordt vaak herhaald, en hier komt het aardig in de buurt van de waarheid. Loop door de gewelfde ingang en de temperatuur daalt – de gang is van steen, diep en schaduwrijk. Dan opent de ruimte zich. De zitplaatsen rijzen voor je op in een strakke halve cirkel, en de hele achterwand van het podium staat nog overeind, in volle hoogte, met de daklijn intact.

Dat laatste is de reden waarom specialisten hierheen komen. Romeinse theaters zijn in veel landen rond de Middellandse Zee bewaard gebleven. In bijna al die theaters is het toneelgebouw ingestort, waardoor alleen de zitplaatsen tegen een heuvel zijn overgebleven. In Aspendos staat het toneelgebouw er nog. Deuren, nissen, raamopeningen en de bovenverdieping zijn allemaal intact. Je kunt de vorm van de zaal zien waarin de acteurs optraden, in plaats van die te moeten reconstrueren aan de hand van een plattegrond.

Een inscriptie vermeldt de naam van de architect. Hij heette Zenon, zoon van Theodorus, en hij was een lokale man. Dat is ongebruikelijk en het vermelden waard. Er zijn maar weinig oude gebouwen die de naam dragen van de persoon die ze ontworpen heeft. Het theater werd gebouwd in de tweede eeuw na Christus, tijdens het bewind van Marcus Aurelius, en werd aan de stad geschonken door twee rijke broers uit de familie Curtius, wier namen ook in de inscripties voorkomen.

Kijk hoe het gebouw de heuvel volgt. De onderste tribune rust op de natuurlijke helling, wat enorm veel moeite bespaarde. De bovenste tribune en de zij-ingangen staan op gewelfde constructies, omdat de heuvel ophield. Twee gewelfde gangen leiden je van buiten rechtstreeks naar het midden van de tribune. Boven de bovenste rij loopt een arcadegalerij, die de toeschouwers schaduw bood en de akoestiek verbeterde. Het hele ontwerp is eerder praktisch dan opzichtig.

De toneelwand was niet zo kaal als nu. Marmeren panelen bedekten hem, met rijen zuilen ervoor op consoles en beelden in de nissen ertussen. De gaten voor de bevestigingen zijn nog steeds zichtbaar. Bovenaan bevindt zich een reliëf met een figuur omringd door plantenranken, meestal geïdentificeerd als Dionysus, de god die met het theater wordt geassocieerd. Daarboven bevonden zich de aansluitingen voor een houten luifel die het publiek schaduw bood.

De akoestiek is werkelijk goed, en dat komt eerder door de constructie dan door magie. De tribune is sterk hellend, waardoor het geluid elke rij bereikt zonder door de rij ervoor te gaan. De gebogen stenen reflecteren het geluid in plaats van het te absorberen. De hoge toneelwand achter de acteurs kaatst de stem naar voren in plaats van dat deze naar boven ontsnapt. Ga in het midden van het podium staan en spreek met een normale stem. Iemand bovenin zal de woorden horen.

Dit is wat het gebouw heeft gered. Na de Romeinse tijd werd het theater niet aan boeren overgelaten die op zoek waren naar steen, wat dit soort plekken doorgaans verwoest. In de Seltsjoekse periode werd het omgebouwd tot een karavanserai – een versterkte herberg voor handelaren en hun dieren. De muren werden onderhouden omdat ze in gebruik waren. Een gebouw dat in gebruik is, wordt immers gerepareerd. Dat is de belangrijkste reden waarom de toneelwand er vandaag de dag nog steeds staat.

Sporen van die latere periode zijn nog steeds zichtbaar op de muren. Op sommige plekken vind je zigzagpatronen in rode bakstenen en tegels, aangebracht over het Romeinse steenwerk. Zoek ernaar in de gangen en rond de hoger gelegen gedeelten. Het is een merkwaardige combinatie: Romeinse bouwkunde eronder, Seltsjoekse decoratie erboven, met een verschil van enkele honderden jaren. De meeste bezoekers lopen recht langs het tegelwerk, omdat ze naar het podium kijken.

Het theater is nog steeds in gebruik. Er worden voorstellingen gegeven, waaronder een internationaal opera- en balletfestival in de zomermaanden. Kussens worden over de oude stenen gelegd, er wordt tijdelijk verlichting aangebracht en het publiek zit ongeveer op dezelfde plek als in de tweede eeuw. Als je bezoek samenvalt met een voorstelling, is een bezoek 's avonds een totaal andere ervaring dan 's middags. Overdag kun je overal gaan zitten en zo lang blijven als je wilt.

Aspendos was een stad, niet alleen een theater, en de rest van de stad ligt op de heuvel erboven. Er is een stadion, een marktplaats, een raadsgebouw en de overblijfselen van een basiliek, verspreid over de vlakke top van de acropolis. Er komen maar weinig mensen te voet naar boven. Het pad is ruig en er is geen schaduw. Als je de tijd en genoeg water hebt, ga er dan heen – je hebt de bovenstad waarschijnlijk helemaal voor jezelf.

Het aquaduct is de andere reden waarom ingenieurs de tocht maken. Ten noorden van de locatie staan hoge stenen torens aan de overkant van de vlakte. Ze behoren tot een waterleidingsysteem onder druk. Het kanaal daalde af in een vallei, stroomde onder druk en steeg aan de overkant weer op. De torens verlichtten die druk op de keerpunten. Als je er eentje van dichtbij ziet, wordt duidelijk hoeveel de stad heeft geïnvesteerd om water vanuit de heuvels naar beneden te brengen.

De ligging is vanaf de parkeerplaats gemakkelijk te onderschatten. Aspendos ligt op de Pamphylische vlakte, een vlakke kuststrook met daarachter het Taurusgebergte, dat een klein stukje landinwaarts steil oprijst. De stad werd rijk op die vlakte – landbouwgrond, paarden en een rivier die haar met de zee verbond. Rijkdom verklaart het theater. Een kleine, arme stad laat geen gebouw van deze kwaliteit bouwen, en kan het zeker niet onderhouden.

Bezoek de plek vroeg of laat op de dag als je kunt. De laagstaande zon schijnt vanaf de zijkant op de podiumwand en accentueert de deurkozijnen, de beugels en de gaten die de marmeren bevestigingen hebben achtergelaten. Rond het middaguur is alles vlak en oogt het oppervlak als een kale steen. 's Ochtends is het koeler en rustiger, voordat de busgroepen uit de badplaatsen langs de kust arriveren. Een uur is hier voldoende, twee uur is nog beter.

Voordat je vertrekt, klim naar de bovenste rij en ga zitten. Kijk naar de podiumvloer beneden. De afstand is aanzienlijk, en toch voelt de ruimte dichtbij aan – dat is de kracht van het ontwerp. Iemand heeft deze verhoudingen berekend met touw, waterpasinstrumenten en wiskunde, en het klopt. Mensen zitten al heel lang op precies deze plek, wachtend tot er iets begint. Geef het even de tijd. En luister dan.