Teatr Aspendos

Rzuć monetę na podłogę sceny, a ludzie w górnym rzędzie ją usłyszą. To stwierdzenie jest często powtarzane i tutaj jest bliskie prawdy. Wejdź przez sklepione wejście, a temperatura spadnie – przejście jest kamienne, głębokie i zacienione. Potem przestrzeń się otwiera. Siedzenia unoszą się przed tobą w czystym półkolu, a cała tylna ściana sceny nadal stoi, na całej wysokości, z nienaruszoną linią dachu.

To właśnie ta ostatnia część jest powodem, dla którego przyjeżdżają tu specjaliści. Teatry rzymskie przetrwały w wielu krajach basenu Morza Śródziemnego. W prawie wszystkich z nich budynek sceny zawalił się, pozostawiając jedynie widownię opartą o zbocze wzgórza. W Aspendos budynek sceny stoi. Drzwi, nisze, otwory okienne i górna kondygnacja są na swoim miejscu. Możesz zobaczyć kształt sali, w której grali aktorzy, zamiast wyobrażać go sobie z planu na desce.

Inskrypcja wymienia nazwisko architekta. Nazywał się Zenon, syn Teodora i był miejscowym. To niezwykłe i warte odnotowania. Niewiele starożytnych budowli nosi nazwisko osoby, która je zaprojektowała. Teatr został zbudowany w II wieku n.e., za panowania Marka Aureliusza, i został przekazany miastu przez dwóch bogatych braci z rodu Kurcjuszów, których imiona również pojawiają się w inskrypcjach.

Spójrz, jak budynek styka się ze wzgórzem. Dolne widownie spoczywają na naturalnym zboczu, co pozwoliło zaoszczędzić mnóstwo wysiłku. Górne widownie i wejścia boczne znajdują się na wmurowanych sklepieniach, ponieważ wzgórze było wysunięte. Dwa sklepione przejścia prowadzą z zewnątrz prosto do środka widowni. Nad górnym rzędem widowni biegnie arkadowa galeria, która ocieniała widzów i poprawiała nagłośnienie. Cały projekt jest raczej praktyczny niż efektowny.

Ściana sceny nie była pusta, jak wygląda teraz. Pokrywały ją marmurowe panele, z rzędami kolumn stojących z przodu na wspornikach i posągami w niszach między nimi. Otwory na mocowania są nadal widoczne na powierzchni. Na górze znajduje się relief przedstawiający postać otoczoną roślinnymi zwojami, zazwyczaj utożsamianą z Dionizosem, bogiem teatru. Powyżej znajdowały się gniazda na drewnianą markizę, która ocieniała widownię.

Akustyka jest naprawdę dobra, a jej przyczyny są raczej strukturalne niż magiczne. Siedzenia są stromo pochylone, dzięki czemu dźwięk dociera do każdego rzędu, nie przechodząc przez rząd przed nim. Zakrzywiony kamień odbija, a nie pochłania. Wysoka ściana sceny za aktorami odbija głos do przodu, zamiast pozwalać mu uciekać w górę. Stań na środku podłogi sceny i mów normalnym głosem. Ktoś na górze usłyszy słowa.

Oto, co uratowało budynek. Po okresie rzymskim teatr nie został porzucony przez rolników poszukujących ciosanego kamienia, który zazwyczaj niszczy te miejsca. W okresie seldżuckim został przekształcony w karawanseraj – ufortyfikowany zajazd dla kupców i ich zwierząt. Mury były utrzymywane, ponieważ ktoś z nich korzystał. Budynek w użyciu jest naprawiany. To główny powód, dla którego ściana sceny przetrwała do dziś.

Ślady tego późniejszego okresu wciąż są widoczne na ścianach. W niektórych miejscach można znaleźć zygzakowate wzory z czerwonej cegły i płytek, nałożone na rzymską kamieniarkę. Szukajcie ich w przejściach i na górnych poziomach. To dziwne nakładanie się: rzymska inżynieria pod spodem, seldżuckie dekoracje na górze, z kilkusetletnią różnicą. Większość zwiedzających przechodzi prosto obok płytek, patrząc na scenę.

Teatr nadal działa. Odbywają się tu przedstawienia, w tym międzynarodowy festiwal opery i baletu w miesiącach letnich. Na starożytnym kamieniu kładzie się poduszki, tymczasowo ustawia się oświetlenie, a publiczność siedzi mniej więcej tam, gdzie siedziała w II wieku. Jeśli wizyta przypada w pobliżu daty spektaklu, przyjście wieczorem to zupełnie inne doświadczenie niż przyjście w południe. W ciągu dnia można usiąść gdziekolwiek i zostać tak długo, jak się chce.

Aspendos było miastem, nie tylko teatrem, a reszta jego obszaru znajduje się na wzgórzu. Na płaskim szczycie akropolu rozciągają się stadion, targowisko, budynek rady miejskiej i pozostałości bazyliki. Niewiele osób tam wchodzi. Droga jest wyboista i nie ma tam ani śladu cienia. Jeśli masz czas i wystarczająco dużo wody, idź tam – prawdopodobnie będziesz miał całe górne miasto dla siebie.

Akwedukt to kolejny powód, dla którego inżynierowie decydują się na tę wyprawę. Na północ od akropolu, na równinie, wznoszą się wysokie kamienne wieże. Należą one do ciśnieniowego systemu wodnego. Kanał opadał do doliny, płynął pod ciśnieniem i ponownie wznosił się po drugiej stronie. Wieże zmniejszały ciśnienie w punktach zwrotnych. Widok jednej z nich z bliska pokazuje, ile miasto zainwestowało w samo sprowadzenie wody ze wzgórz.

Łatwo zlekceważyć to otoczenie z parkingu. Aspendos leży na równinie Pamfilii, płaskim pasie wybrzeża otoczonym górami Taurus, które stromo wznoszą się w niewielkiej odległości w głąb lądu. Miasto wzbogaciło się na tej równinie – dzięki ziemiom uprawnym, koniom i rzece łączącej je z morzem. Bogactwo wyjaśnia istotę teatru. Małe, biedne miasteczko nie zleciłoby budowy budynku tej klasy, a już na pewno nie utrzymałoby go.

Odwiedź teatr wcześnie rano lub późnym popołudniem, jeśli możesz. Niskie słońce pada z boku na ścianę sceny, wydobywając framugi drzwi, wsporniki i otwory po marmurowych mocowaniach. W południe wszystko się wyrównuje, a powierzchnia przypomina goły kamień. Poranki są chłodniejsze i cichsze, zanim przyjadą autokary z kurortów wzdłuż wybrzeża. Godzina wystarczy, a dwie godziny będą jeszcze lepsze.

Zanim pójdziesz, wejdź do najwyższego rzędu i usiądź. Spójrz na scenę poniżej. Odległość jest znaczna, a jednak przestrzeń wydaje się ciasna – to efekt projektu. Ktoś obliczył te proporcje za pomocą liny, poziomów wody i arytmetyki i zrobił to dobrze. Ludzie siedzą na tym samym miejscu od bardzo dawna, czekając, aż coś się zacznie. Daj temu chwilę. A potem posłuchaj.