Oude stad Side

Luister eerst naar de zee. Het geluid klinkt laag en constant vanachter de zuilen – de Middellandse Zee die de rotsen eronder bewerkt. De lucht hier is doordrenkt met zout en warme dennenhars. Onder je voeten zijn de straatstenen glad gepolijst, afgesleten door eeuwen van karren, sandalen en, de laatste tijd, sportschoenen. Raak een omgevallen zuil aan en je voelt dat het marmer koel is aan de schaduwzijde en heet aan de zonzijde. Side ligt op een klein schiereiland. Het water is nooit ver weg, in welke richting dan ook.

De naam is ouder dan Grieks. Oude schrijvers schreven dat Side granaatappel betekende in de lokale taal van deze kust – een taal die sindsdien volledig is verdwenen. Granaatappels staan afgebeeld op de munten van de stad. Dat is een kleine aanwijzing over de mensen die hier woonden voordat Griekse kolonisten uit het noordwesten van de Egeïsche Zee arriveerden. Een oud verhaal beweert dat de nieuwkomers hun eigen taal binnen korte tijd vergaten en in plaats daarvan de lokale taal gingen gebruiken. Wat de waarheid van dat verhaal ook moge zijn, de stad behield haar niet-Griekse naam.

Side had een haven, en havens leveren geld op. Schepen stopten hier voor graan, olijfolie en hout uit de bergen achter de kust. De stad kende echter ook een duistere kant. De geograaf Strabo beschreef Side als een plek waar piraten van de Cilische kust gevangenen verkochten. Hij schreef het zonder veel commentaar. Rome verdreef die piraten uiteindelijk uit deze wateren. De stad bleef handelen en het geld dat daarmee verdiend werd, financierde veel van de gebouwen waar u nu tussen staat.

Loop richting het theater en de schaal verandert. Dit is een van de grootste theaters in dit deel van Anatolië en het is anders gebouwd dan de meeste Griekse voorbeelden. In plaats van de zitplaatsen tegen een heuvel te plaatsen, bouwden de bouwers ze op massieve gewelfbogen, omdat het schiereiland geen geschikte heuvel bood. U kunt die gewelven inlopen. Ze zijn koel en schemerig en het geluid van uw voetstappen verandert als u onder elke boog doorloopt. Duizenden mensen beklommen ooit deze trappen naar hun plaatsen.

Het theater veranderde meermaals van functie. Latere Romeinen ommuurden de onderste rijen zodat de ruimte gebruikt kon worden voor dierenshows en gevechtsdemonstraties. Nog later, toen de stad christelijk was geworden, werd een deel ervan gebruikt voor openluchtdiensten. Let tijdens uw wandeling op de kleine kruisen die in hergebruikte stenen zijn uitgehouwen. Gebouwen werden hier zelden gesloopt. Ze werden aangepast, opgelapt, ontdaan van stenen en opnieuw aangepast. Die gewoonte verklaart waarom er zoveel bewaard is gebleven – en waarom bijna niets wat u ziet uit één enkele periode stamt.

De hoofdpoort staat op de smalle landtong van het schiereiland. Net binnen de poort bevinden zich de overblijfselen van een monumentale fontein, een nymphaeum. Water kwam via een aquaduct uit de bergen en stroomde via een versierde stenen wand in brede bassins. Het was het eerste wat een reiziger na de poort tegenkwam. De boodschap was simpel: deze stad heeft water in overvloed. Vanaf daar liep een straat met zuilen naar de haven. Delen van die zuilen staan nog steeds langs de moderne weg.

Naast het theater ligt de agora, het centrale plein. In het midden kunt u de ronde fundering van een kleine tempel onderscheiden. Het was hoogstwaarschijnlijk gewijd aan Tyche, de godin van het geluk, die vaak werd afgebeeld met het lot van een stad in haar handen. Aan één kant van het plein bevindt zich een openbaar toilet – een lange, gebogen ruimte met stenen zitplaatsen boven een spoelgoot. Het is een van de best bewaarde voorbeelden aan deze kust. Romeinse steden namen sanitaire voorzieningen serieus en maakten daar geen geheim van.

Ga nu naar het puntje van het schiereiland, naar de tempels aan het water. Verschillende zuilen van de Tempel van Apollo staan weer bij elkaar, herbouwd in de twintigste eeuw met stukken die op de grond lagen. Kijk omhoog naar het fragment van de gebogen steen die ze dragen. Er zijn de hoofden van Medusa in gebeiteld. De Romeinen gebruikten dat gezicht als bescherming, geplaatst op een gebouw om kwaad af te weren. Bij zonsondergang kleuren deze zuilen oranje, dan roze, dan grijs, terwijl de zee erachter nog even blijft schijnen.

De Romeinse baden van de stad huisvesten nu het museum. Dat is een logische combinatie, want een badhuis bestaat in wezen uit een reeks hoge, goed verlichte hallen. Binnen vind je beelden die je overal in de straten en op de pleinen om je heen aantreft. Er zijn keizers, atleten, een badende Aphrodite en portretkoppen met opvallend specifieke gezichten. Dicht bij zo'n kop staan is een vreemde ervaring. Het haar is op een manier gekapt die misschien wel een generatie lang is gebruikt. Iemand in deze stad wilde precies zo herinnerd worden als hij of zij eruitzag.

En nu komt het gedeelte dat bezoekers zelden verwachten. Lange tijd was Side onbewoond. De oude stad werd verlaten en het schiereiland werd overgelaten aan zand, struikgewas en grazende dieren. Aan het einde van de negentiende eeuw vestigden zich moslimgezinnen van Kreta op deze plek. Ze bouwden huizen tussen de ruïnes, met oude stenen in hun muren, en ze verdienden de kost met vissen. Hun dorp groeide uit tot de stad waar je nu doorheen loopt. Sommige oudere huizen hebben nog steeds een zuil in een hoek.

Die gelaagdheid is het ware karakter van de plek. Een restaurantterras rust op een Romeinse muur. Een winkel verkoopt zonnebrillen naast een Byzantijnse boog. Katten slapen in de schaduw van oude grafstenen. Sommige bezoekers vinden dit onattent. Anderen vinden het authentiek — een plek waar mensen heel lang gewoon op dezelfde grond bleven wonen. Beide reacties zijn terecht. De stad heeft haar ruïnes nooit als onaantastbaar beschouwd, en dat is mede de reden waarom de ruïnes er nog steeds zijn.

Loop voordat je vertrekt even naar het water aan het einde van het schiereiland. Ga zitten op een stuk gevallen marmer en kijk uit over de open zee. De horizon ziet er ongeveer hetzelfde uit als voor een zeeman die een graanschip deze haven binnenvoer. De wind is dezelfde wind. Achter je steken de zuilen hun stuk gehouwen steen tegen de hemel. Voor je zie je niets dan water en licht. Blijf even staan zonder een foto te maken. Laat je dan meevoeren door de geluiden van de stad.