बाजूचे प्राचीन शहर

सर्वप्रथम समुद्राचा आवाज ऐका. स्तंभांच्या पलीकडून एक मंद, स्थिर आवाज येतो — जणू काही भूमध्य समुद्र खालील खडकांवर आदळत आहे. येथील हवेत मीठ आणि पाइन वृक्षाचा उष्ण डिंक असतो. तुमच्या पायांखाली, शतकानुशतके चाललेल्या गाड्या, चपला आणि अलीकडे स्नीकर्समुळे झिजून गुळगुळीत झालेले फरसबंदीचे दगड आहेत. पडलेल्या स्तंभाच्या तळभागाला स्पर्श करा आणि तुम्हाला आढळेल की संगमरवर त्याच्या सावलीच्या बाजूला थंड आणि सूर्याच्या दिशेला गरम आहे. साइड एका लहान द्वीपकल्पावर वसलेले आहे. कोणत्याही दिशेला पाणी कधीच दूर नसते.

हे नाव ग्रीक नावापेक्षाही जुने आहे. प्राचीन लेखकांनी नोंदवले आहे की या किनारपट्टीच्या स्थानिक भाषेत 'साइड'चा अर्थ डाळिंब असा होता — ही भाषा आता पूर्णपणे नामशेष झाली आहे. शहराच्या नाण्यांवर डाळिंबाचे चित्र आहे. वायव्य एजियन समुद्रातून ग्रीक वसाहतकार येण्यापूर्वी येथे राहणाऱ्या लोकांबद्दल हा एक छोटासा पुरावा आहे. एका प्राचीन वृत्तांतानुसार, नव्याने आलेल्या लोकांनी अल्पावधीतच आपली स्वतःची भाषा विसरून त्याऐवजी स्थानिक भाषा वापरायला सुरुवात केली. त्या कथेतील सत्य काहीही असो, शहराने आपले गैर-ग्रीक नाव कायम ठेवले.

साइडला एक बंदर होते, आणि बंदरांमुळे पैसा मिळतो. जहाजे येथे धान्यासाठी, जैतुणाच्या तेलासाठी, आणि किनाऱ्यामागील डोंगरांमध्ये तोडलेल्या लाकडासाठी थांबत असत. या शहरात एक काळा धंदाही चालत असे. भूगोलशास्त्रज्ञ स्ट्रॅबोने साइडचे वर्णन असे केले आहे की, हे एक असे ठिकाण होते जिथे सिलिशियन किनाऱ्यावरील समुद्री डाकू पकडलेल्या लोकांना विकत असत. त्याने हे फारसे भाष्य न करता, स्पष्टपणे लिहिले. अखेरीस रोमने त्या समुद्री डाकूंना या पाण्यातून हाकलून लावले. शहराचा व्यापार चालूच राहिला, आणि त्या पैशातूनच तुम्ही ज्या इमारतींमध्ये उभे आहात त्यापैकी बऱ्याच इमारती बांधल्या गेल्या.

नाट्यगृहाच्या दिशेने चालत गेल्यावर भव्यता बदलते. हे अनातोलियाच्या या भागातील सर्वात मोठ्या नाट्यगृहांपैकी एक आहे, आणि ते बहुतेक ग्रीक उदाहरणांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने बांधलेले आहे. आसनव्यवस्था डोंगराच्या उतारावर ठेवण्याऐवजी, बांधकाम करणाऱ्यांनी ती भव्य कमानींवर उभारली, कारण द्वीपकल्पावर त्यांना सोयीची टेकडी उपलब्ध नव्हती. तुम्ही त्या कमानींमध्ये चालू शकता. त्या थंड आणि मंद प्रकाशाच्या आहेत, आणि प्रत्येक कमानीखालून जाताना तुमच्या पावलांचा आवाज बदलतो. एकेकाळी हजारो लोक आपल्या आसनांपर्यंत पोहोचण्यासाठी या पायऱ्या चढत असत.

या नाट्यगृहाचे स्वरूप एकापेक्षा जास्त वेळा बदलले. नंतरच्या रोमन लोकांनी सर्वात खालच्या रांगा भिंतींनी बंद केल्या, जेणेकरून त्या जागेत प्राण्यांचे खेळ आणि लढाईचे प्रदर्शन भरवता येतील. त्यानंतर, जेव्हा शहर ख्रिश्चन झाले, तेव्हा त्याचा काही भाग खुल्या हवेतील उपासनेसाठी वापरला जाऊ लागला. तुम्ही चालत असताना, पुन्हा वापरलेल्या दगडी ठोकळ्यांमध्ये कोरलेले छोटे क्रॉस शोधा. येथील इमारती क्वचितच पाडल्या गेल्या. त्यांमध्ये बदल केले गेले, त्यांची डागडुजी केली गेली, दगडांसाठी त्या चोरल्या गेल्या आणि पुन्हा बदल केले गेले. याच सवयीमुळे इतके काही टिकून राहिले आहे — आणि तुम्हाला दिसणारी जवळजवळ कोणतीही गोष्ट एकाच काळातील का नाही, हे स्पष्ट होते.

मुख्य प्रवेशद्वार द्वीपकल्पाच्या अरुंद टोकावर आहे, जिथे जमीन अरुंद होते. त्याच्या आतच एका भव्य झऱ्याचे, एका 'निम्फेयम'चे (nymphaeum) अवशेष आहेत. पर्वतांवरून जलवाहिनीद्वारे पाणी येत असे आणि एका सुशोभित दगडी पृष्ठभागावरून खाली रुंद हौदांमध्ये ओतले जात असे. प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर प्रवाशाला दिसणारी ही पहिलीच गोष्ट होती. त्याचा संदेश साधा होता. या शहराकडे भरपूर पाणी आहे. तिथून एक स्तंभयुक्त रस्ता बंदराकडे जात होता. त्या स्तंभांचे काही भाग आजही आधुनिक रस्त्याच्या कडेला आहेत.

नाट्यगृहाच्या बाजूला 'अगोरा' (agora) आहे, जो मुख्य सार्वजनिक चौक आहे. मध्यभागी तुम्हाला एका लहान मंदिराचा गोलाकार पाया दिसेल. हे मंदिर बहुधा टायकी, म्हणजेच भाग्याची देवी, हिला समर्पित असावे, जिला अनेकदा शहराचे भवितव्य आपल्या हातात धरलेली दाखवले जात असे. चौकाच्या एका बाजूला एक सार्वजनिक शौचालय आहे — ही एक लांब, वक्र खोली असून, फ्लशिंग चॅनलच्या वर दगडाची आसने आहेत. या किनाऱ्यावरील उत्तमरित्या जतन केलेल्या उदाहरणांपैकी हे एक आहे. रोमन शहरे स्वच्छतेला गांभीर्याने घेत असत आणि ही गोष्ट ते लपवत नसत.

आता द्वीपकल्पाच्या टोकाकडे, पाण्याजवळील मंदिरांकडे जा. अपोलो मंदिराचे अनेक स्तंभ पुन्हा एकत्र उभे आहेत, जे विसाव्या शतकात जमिनीवर पडलेल्या तुकड्यांपासून पुन्हा उभारण्यात आले आहेत. त्यांनी उचललेल्या वक्र दगडाच्या तुकड्याकडे वर पाहा. त्यावर मेडुसाची डोकी कोरलेली आहेत. रोमन लोक तो चेहरा संरक्षक म्हणून वापरत असत, जो इमारतीवरील संकटे दूर करण्यासाठी लावला जात असे. सूर्यास्ताच्या वेळी हे स्तंभ नारंगी, मग गुलाबी, मग राखाडी रंगाचे होतात, तर त्यांच्यामागील समुद्राचा प्रकाश थोडा जास्त वेळ टिकून राहतो.

शहरातील रोमन स्नानगृहांमध्ये आता संग्रहालय आहे. ही एक समर्पक जुळणी आहे, कारण स्नानगृह म्हणजे मुळात उंच, प्रकाशमान सभागृहांची एक मालिकाच असते. आतमध्ये तुमच्या आजूबाजूच्या रस्त्यांवर आणि चौकांमध्ये आढळणारे पुतळे आहेत. तिथे सम्राट, खेळाडू, स्नान करणारी ॲफ्रोडाईट आणि आश्चर्यकारकपणे विशिष्ट चेहरे असलेली व्यक्तिचित्रे आहेत. त्या चेहऱ्यांपैकी एकाच्या जवळ उभे राहणे हा एक विचित्र अनुभव आहे. केस अशा पद्धतीने रचलेले आहेत, जी कदाचित एका पिढीपर्यंत टिकून राहिली असेल. या शहरातील कोणालातरी, ते जसे दिसत होते, अगदी तसेच स्मरणात राहावे असे वाटत होते.

हा तो भाग आहे ज्याची पर्यटक क्वचितच अपेक्षा करतात. बऱ्याच काळासाठी, साइड हे गाव ओसाड होते. ते प्राचीन शहर सोडून देण्यात आले होते, आणि ते द्वीपकल्प वाळू, झुडपे आणि चरणाऱ्या जनावरांसाठी सोडून दिले होते. मग, एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, क्रीटमधील मुस्लिम कुटुंबे या ठिकाणी पुन्हा वसली. त्यांनी अवशेषांमध्ये घरे बांधली, त्यांच्या भिंतींमध्ये प्राचीन दगडांचा वापर केला आणि उदरनिर्वाहासाठी मासेमारी केली. त्यांचे गाव वाढत जाऊन तुम्ही ज्या शहरातून चालत गेलात ते बनले. काही जुन्या घरांच्या कोपऱ्यात अजूनही स्तंभाचा तळ बांधलेला आहे.

ही स्तररचनाच त्या ठिकाणाचे खरे वैशिष्ट्य आहे. एका रेस्टॉरंटची गच्ची रोमन भिंतीवर आहे. बायझंटाईन कमानीशेजारी एक दुकान सनग्लासेस विकते. जुन्या कबरींच्या सावलीत मांजरे झोपतात. काही पर्यटकांना हे निष्काळजीपणाचे वाटते. तर काहींना ते प्रामाणिकपणाचे वाटते — एक असे ठिकाण जिथे लोक खूप काळापासून त्याच जमिनीवर राहत आले आहेत. दोन्ही प्रतिक्रिया योग्य आहेत. या शहराने आपल्या अवशेषांना कधीही अस्पर्शनीय मानले नाही, आणि अंशतः म्हणूनच हे अवशेष आजही इथे टिकून आहेत.

जाण्यापूर्वी, द्वीपकल्पाच्या अगदी टोकापर्यंत पाण्यापर्यंत चालत जा. पडलेल्या संगमरवराच्या एका दगडावर बसा आणि मोकळ्या समुद्राकडे तोंड करा. क्षितिज अगदी तसेच दिसते जसे या बंदरात धान्याचे जहाज आणणाऱ्या खलाशाला दिसले असेल. वारा तोच आहे. तुमच्या मागे, स्तंभ आकाशासमोर आपला कोरलेला दगडी तुकडा तोलून धरतात. पुढे पाणी आणि प्रकाशाशिवाय काहीही नाही. एकही छायाचित्र न काढता एक मिनिटभर तिथे थांबा. मग शहराच्या आवाजाला तुम्हाला परत खेचू द्या.